Κατηγορία: ΚΑΡΚΙΝΟΣ

Ενεργοποίηση Επταμελών Επιτροπών για έκδοση Πιστοποιητικού Διαπίστωσης Πάθησης για την Εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση ατόμων που πάσχουν από σοβαρές παθήσεις το ακαδημαϊκό έτος 2026-2027

Aπό το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού ανακοινώνεται ότι με την με αρ. πρωτ. Φ.152/152050/Α5/24-11-2025 Εγκύκλιο, με θέμα

«Ενεργοποίηση Επταμελών Επιτροπών για έκδοση Πιστοποιητικού Διαπίστωσης Πάθησης για την Εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση ατόμων που πάσχουν από σοβαρές παθήσεις το ακαδημαϊκό έτος 2026-2027»

οι υποψήφιοι με σοβαρές παθήσεις που ενδιαφέρονται να εισαχθούν στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση το ακαδημαϊκό έτος 2026-2027, καλούνται να αποστείλουν Αίτηση με τα απαραίτητα δικαιολογητικά από την 1η Δεκεμβρίου 2025 έως και την 6η Φεβρουαρίου 2026 σε μια από τις Επταμελείς Επιτροπές οι οποίες έχουν συγκροτηθεί σε 14 Νοσοκομεία της χώρας.Τα δικαιολογητικά είναι τα παρακάτω :

α) Αίτηση,

β)Ιατρικες γνωματεύσεις από Δημόσιο Νοσοκομείο οι οποίες φέρουν σφραγίδα από: i) Συντονιστή Διευθυντή Κλινικής ή Εργαστηρίου του Εθνικού Συστήματος Υγείας (Ε.Σ.Υ.) ή ii) νόμιμα εκτελούντα χρέη Συντονιστή Διευθυντή Κλινικής ή Εργαστηρίου του Εθνικού Συστήματος Υγείας (Ε.Σ.Υ.) ή iii) Καθηγητή Πανεπιστημίου ή Αναπληρωτή Καθηγητή

γ) φωτοαντιγραφο ταυτοτητας και

δ) εξουσιοδοτηση σε εκπροσωπο(μόνο σε περίπτωση που η διαδικασία διεκπεραιώνεται από τρίτο πρόσωπο).

Η υποβολή της αίτησης και των δικαιολογητικών γίνεται στις ανωτέρω ημερομηνίες ταχυδρομικά με συστημένη επιστολή και απόδειξη παραλαβής ή ταχυμεταφορά σε μια μόνο από τις επταμελείς επιτροπές των νοσοκομείων με καταληκτική ημερομηνία της ταχυδρομικής σήμανσης την 6η Φεβρουαρίου 2026.

Στο φάκελο θα πρέπει να αναφέρουν την ένδειξη «Για την Επταμελή Επιτροπή Εξέτασης δικαιολογητικών υποψηφίων με σοβαρές παθήσεις». Επισημαίνεται ότι σύμφωνα με την ΚΥΑ Φ.153/138134/Α5/1-12-2023 (Β΄ 6861), οι υποψήφιοι που είχαν αποκτήσει πιστοποιητικά πάθησης με τους κωδικούς 26, 39, 50 και 55, (οι οποίοι καταργήθηκαν και ενσωματώθηκαν σε άλλους κωδικούς/παθήσεις με την ΚΥΑ Φ.153/147462/Α5/28-11-2022 (Β΄6069 & Β΄6701)), υποχρεούνται να αιτηθούν εκ νέου στις Επταμελείς Επιτροπές για τη χορήγηση πιστοποιητικών με τους νέους κωδικούς. Επίσης, σύμφωνα με το άρθρο 5 του Ν.3865/2010 (Α ́120) εξακολουθούν να ισχύουν οι διατάξεις της συνταξιοδοτικής νομοθεσίας του Δημοσίου που προβλέπουν δικαιοδοσία των Ανώτατων Υγειονομικών Επιτροπών, Στρατού (Α.Σ.Υ.Ε.), Ναυτικού, (Α.Ν.Υ.Ε.) Αεροπορίας (Α.Α.Υ.Ε.) και της Ανώτατης Επιτροπής της Ελληνικής Αστυνομίας. Συνεπώς, πιστοποιητικά ποσοστού αναπηρίας από τις ανωτέρω επιτροπές γίνονται δεκτά εφόσον είναι σε ισχύ. Εάν δεν διαθέτουν ήδη το ανωτέρω πιστοποιητικό από τα ΚΕ.Π.Α., θα πρέπει άμεσα να υποβάλουν σχετικό αίτημα στον e-ΕΦΚΑ (https://www.efka.gov.gr/el/menoy/kentro-pistopoieses-anaperias-kepa/aitese- axiologeses-kai-pistopoieses-anaperias-kepa).

Για να δείτε την ανακοίνωση, πατήστε εδώ.EGKYKLIOS Τέλος επισημαίνεται στην  εγκύκλιος μπορείτε να βρείτε : Πίνακα παθήσεων, Πίνακα με τις Επταμελείς Επιτροπές των 14 Νοσοκομείων, Έντυπο αίτησης

 

Οι βιοδείκτες ανοίγουν νέους δρόμους στην ογκολογική θεραπεία στην Ελλάδα

Καλά νέα για τους ογκολογικούς ασθενείς στην Ελλάδα — η πρόσβαση σε εξατομικευμένες θεραπείες γίνεται πλέον πραγματικότητα.

Με πρόσφατη απόφαση του Υπουργείου Υγείας (ΦΕΚ Β’ 5627/20-10-2025, Απόφαση Δ3(α) 41081/2025), εγκρίνονται και αποζημιώνονται πλέον περισσότερες εξετάσεις βιοδεικτών, ένα σημαντικό βήμα για τη σύγχρονη ογκολογική φροντίδα.

(Διαβάστε το ΦΕΚ εδώ )

Αλλά τι είναι οι βιοδείκτες;
Πρόκειται για ειδικούς «δείκτες» που εντοπίζονται μέσα από μοριακές εξετάσεις και βοηθούν τους γιατρούς να κατανοήσουν τα μοναδικά χαρακτηριστικά κάθε μορφής καρκίνου. Με απλά λόγια, λειτουργούν σαν «πυξίδα» που δείχνει ποια θεραπεία είναι πιο κατάλληλη και πιο ασφαλής για κάθε ασθενή ξεχωριστά.

Μέχρι σήμερα, μόνο λίγοι βιοδείκτες καλύπτονταν από το δημόσιο σύστημα, όπως οι μοριακές υπογραφές που δείχνουν αν χρειάζεται ή όχι χημειοθεραπεία σε πρώιμο καρκίνο μαστού (από το 2018), ή οι έλεγχοι γονιδίων BRCA1/2 που αποκαλύπτουν κληρονομικό κίνδυνο για καρκίνο μαστού και ωοθηκών.

Η νέα απόφαση επεκτείνει σημαντικά τη λίστα αυτή, προσθέτοντας επιπλέον βιοδείκτες για 39 ενδείξεις. Έτσι, οι ογκολόγοι μπορούν να προσαρμόζουν τη θεραπεία σύμφωνα με τα ακριβή χαρακτηριστικά του όγκου κάθε ασθενούς, φέρνοντας τη χώρα μας πιο κοντά στις διεθνείς πρακτικές της εξατομικευμένης ιατρικής.

Το ΚΑΠΑ3, που υποστηρίζει σταθερά την ενημέρωση και την ενδυνάμωση των ογκολογικών ασθενών, χαιρετίζει αυτή την εξέλιξη ως ένα ουσιαστικό βήμα για πιο ανθρώπινη και στοχευμένη φροντίδα. Η πρόοδος αυτή φέρνει ελπίδα, καλύτερη ποιότητα ζωής και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στο σύστημα υγείας. Είναι μόνο η αρχή, αλλά δημιουργεί στέρεες βάσεις για ένα μέλλον όπου κάθε ασθενής θα έχει πρόσβαση στη σωστή θεραπεία, τη σωστή στιγμή.

Μάθετε για τα δικαιώματα των ασθενών μέσω της ενότητας ενημέρωσης του Κάπα3 πατώντας εδώ

 Μάθετε περισσότερα για τους καρκινικούς δείκτες εδώ

Κείμενο/Προσαρμογή: Ιφιγένεια Αναστασίου για το Κάπα3

4 Νοέμβρη Ημέρα Ευαισθητοποίησης για το Άγχος

Το άγχος είναι μια φυσική αντίδραση του οργανισμού στις προκλήσεις και τις αλλαγές της ζωής. Μας βοηθά να ανταποκρινόμαστε, να προσαρμοζόμαστε, να κινητοποιούμαστε. Όταν όμως παρατείνεται, μετατρέπεται σε έναν αόρατο, εξαντλητικό συνοδοιπόρο που επηρεάζει κάθε πλευρά της καθημερινότητας — το σώμα, τη σκέψη, τις σχέσεις, τη διάθεση. Η Παγκόσμια Ημέρα Ευαισθητοποίησης για το Άγχος (4 Νοεμβρίου) είναι μια αφορμή να σταθούμε λίγο, να αναπνεύσουμε βαθιά και να θυμηθούμε πως η ψυχική μας υγεία αξίζει την ίδια φροντίδα με τη σωματική.

Στην Ελλάδα, η επιβάρυνση στην ψυχική υγεία παραμένει σημαντική. Σύμφωνα με στοιχεία του OECD (2023, Country Health Profile), περίπου το 6% του πληθυσμού αντιμετωπίζει αγχώδεις διαταραχές, ενώ το 7% αναφέρει συμπτώματα κατάθλιψης. Παράλληλα, μελέτες σε νεότερες ηλικιακές ομάδες δείχνουν ότι το άγχος επηρεάζει πολύ περισσότερους: σε δείγμα φοιτητών το 2020, καταγράφηκαν υψηλά ποσοστά μέτριου έως σοβαρού στρες και ακραίου άγχους. Επιπλέον, σε διεθνείς μετρήσεις για την καθημερινή εμπειρία άγχους, περίπου το 58% των Ελλήνων ανέφερε ότι ένιωσε άγχος την προηγούμενη μέρα, κατατάσσοντας τη χώρα μεταξύ των κορυφαίων σε Ευρώπη και παγκοσμίως. Αυτά τα στοιχεία δείχνουν πως το άγχος είναι ένα φαινόμενο που αγγίζει μεγάλο μέρος του πληθυσμού και επηρεάζει την καθημερινή ζωή, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για ευαισθητοποίηση και υποστήριξη.

Το άγχος μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους: ταχυπαλμία, δυσκολία συγκέντρωσης, αϋπνία, ευερεθιστότητα, ή απλώς μια αίσθηση ότι «δεν προλαβαίνουμε, και ποτέ δε μας φτάνει ο χρόνος». Συχνά το υποτιμούμε, θεωρώντας το «κομμάτι της ζωής». Όμως η φροντίδα του νου και των συναισθημάτων μας δεν είναι πολυτέλεια — είναι πράξη ευθύνης απέναντι στον εαυτό μας. Η στήριξη από ειδικούς ψυχικής υγείας, η φυσική άσκηση, η επαφή με τη φύση, η μουσική, η τέχνη ή ακόμα και μια απλή συζήτηση με έναν άνθρωπο που μας καταλαβαίνει μπορούν να γίνουν μικρές ανάσες ισορροπίας.

Ιδιαίτερα, άνθρωποι που ζουν με χρόνια νοσήματα, όπως ο καρκίνος, αντιμετωπίζουν εντονότερο στρες. Η ανησυχία για τις θεραπείες, η αβεβαιότητα για το μέλλον και οι φυσικές επιπτώσεις της νόσου πολλαπλασιάζουν τα επίπεδα άγχους. Η αναγνώριση και η αποδοχή αυτού του στρες είναι σημαντική, καθώς η υποστήριξη μέσω δικτύων, συμβουλευτικής και προσιτών πόρων μπορεί να κάνει τη διαφορά.

Στο ΚΑΠΑ3 πιστεύουμε ότι κανείς δεν πρέπει να αντιμετωπίζει μόνος του το στρες ή την ασθένεια. Μέσα από τα προγράμματα, τις πρωτοβουλίες και την κοινότητά μας, προσφέρουμε καθοδήγηση, συναισθηματική υποστήριξη και πρακτική βοήθεια, τονίζοντας πως η ψυχική ευεξία είναι κοινό ταξίδι και η ενσυναίσθηση αποτελεί βασικό στοιχείο.

Η σημερινή μέρα δεν είναι απλώς υπενθύμιση των κινδύνων του άγχους. Είναι μια πρόσκληση να μιλήσουμε ανοιχτά χωρίς φόβο ή ντροπή, να δώσουμε χώρο στην κατανόηση και στην αποδοχή. Ας μάθουμε να ακούμε το σώμα και το μυαλό μας, να αναγνωρίζουμε τα σημάδια και να ζητάμε βοήθεια όταν τη χρειαζόμαστε. Γιατί η ηρεμία δεν είναι πολυτέλεια — είναι δικαίωμα όλων μας.

Διαβάστε περισσότερα σε παλιότερα άρθρα μας: Άρθρο1, Άρθρο2, Άρθρο3, Άρθρο4,

Πηγές:

OECD (2023), Country Health Profile: Greece
Stress, Anxiety and Depression Prevalence among Greek University Students during the COVID-19 Pandemic (2023, PLOS ONE / PMC)
Gallup Global Emotions Report 2024 – Ελλάδα: Daily Stress Measurement (58%)

Κείμενο/προσαρμογή: Ιφιγένεια Αναστασίου για το ΚΑΠΑ3

Δίνοντας φωνή στους ασθενείς με Πρωτοπαθή Χολική Χολαγγειίτιδα (PBC) στην Ελλάδα

Ο Promitheas (ο πρώτος Σύλλογος Ασθενών με νόσους του ήπατος στην Ελλάδα), εγκαινιάζει το έργο MyPBCVoice, μια καινοτόμο πρωτοβουλία που στοχεύει στην ενδυνάμωση και υποστήριξη των ασθενών με Πρωτοπαθή Χολική Χολαγγειίτιδα (PBC) στην Ελλάδα. Η PBC είναι μια σπάνια, χρόνια αυτοάνοση νόσος του ήπατος, με συμπτώματα όπως κόπωση, κνησμό, δυσφορία στην κοιλιά και ψυχολογικές δυσκολίες.

Το MyPBCVoice εστιάζει στην ενημέρωση, εκπαίδευση και αλληλοϋποστήριξη των ασθενών, ενισχύοντας την ποιότητα ζωής τους. Στο πλαίσιο του έργου δημιουργούνται:

  • Ερωτηματολόγια για την καταγραφή αναγκών των ασθενών (συμπλήρωσε εδώ)

  • Microsite για την PBC

  • Διαδραστική ψηφιακή κοινότητα στο Facebook για επικοινωνία και αλληλοϋποστήριξη (γίνε μέλος εδώ)

  • Short videos και vidcasts με συμμετοχή ασθενών και ειδικών

  • Διαδικτυακά σεμινάρια (webinars)

  • Ψηφιακό αρχείο καταγγελιών και αναφορών για τη χαρτογράφηση εμποδίων πρόσβασης στη φροντίδα

Η ομάδα του Promitheas καλεί κάθε ενδιαφερόμενο να στηρίξει τη διάδοση της πληροφόρησης για το έργο, ώστε περισσότεροι ασθενείς και επαγγελματίες υγείας να ενημερωθούν και να συμμετάσχουν στις δράσεις.

Το ΚΑΠΑ3 με περηφάνεια στηρίζει πρωτοβουλίες όπως το MyPBCVoice, που ενδυναμώνουν τους ασθενείς και ενισχύουν την επικοινωνία και την ενημέρωση μέσα στην κοινότητα.

Κείμενο/προσαρμογή: Ιφιγένεια Αναστασίου για το ΚΑΠΑ3

Το Μικροβίωμα του Εντέρου: Ένας Κρυφός Σύμμαχος στην Αντιμετώπιση του Καρκίνου

Το ανθρώπινο έντερο φιλοξενεί τρισεκατομμύρια μικροοργανισμούς, γνωστούς ως μικροβίωμα του εντέρου, οι οποίοι παίζουν καθοριστικό ρόλο στην πέψη, το ανοσοποιητικό σύστημα και τη συνολική υγεία. Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι αυτοί οι μικροί «κάτοικοι» μπορούν να επηρεάσουν και την αποτελεσματικότητα των θεραπειών κατά του καρκίνου. Η κατανόηση αυτής της σχέσης ανοίγει νέες δυνατότητες για πιο εξατομικευμένη και αποτελεσματική φροντίδα των ασθενών.

Ενίσχυση της Ανοσοθεραπείας μέσω του Μικροβιώματος

Οι καινοτόμες θεραπείες, όπως η θεραπεία CAR-T, οι αναστολείς σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού (ICIs), οι ογκολυτικοί ιοί (OVs) και η CpG-ολιγονουκλεοτιδική ανοσοθεραπεία, έχουν μεταμορφώσει την αντιμετώπιση του καρκίνου τα τελευταία χρόνια. Μελέτες δείχνουν ότι η σύνθεση του μικροβιώματος επηρεάζει την ανταπόκριση των ασθενών σε αυτές τις θεραπείες.

Ορισμένα βακτήρια, όπως τα Ruminococcus, Faecalibacterium και Akkermansia, σχετίζονται με καλύτερα αποτελέσματα CAR-T, ενώ η χρήση ευρέος φάσματος αντιβιοτικών μπορεί να μειώσει την αποτελεσματικότητα της θεραπείας. Το μικροβίωμα μπορεί επίσης να ενισχύσει την απόκριση στους ICIs, ενεργοποιώντας τα ανοσοκύτταρα που καταπολεμούν τους όγκους. Οι OVs και οι CpG-ολιγονουκλεοτιδικές θεραπείες επωφελούνται επίσης από ένα ισορροπημένο μικροβίωμα.

Με λίγα λόγια, ένα υγιές μικροβίωμα μπορεί να μετατρέψει «ψυχρούς όγκους σε θερμούς», καθιστώντας τους πιο ανταποκρινόμενους στις σύγχρονες ανοσοθεραπείες.

Μικροβίωμα και Παραδοσιακές Θεραπείες

Το μικροβίωμα επηρεάζει και τη χημειοθεραπεία και τη ραδιοθεραπεία. Ορισμένα βακτήρια μπορούν να βελτιώσουν το μεταβολισμό των φαρμάκων, ενισχύοντας την αποτελεσματικότητα ή μειώνοντας τις παρενέργειες. Για παράδειγμα, τα Enterococcus hirae και Barnesiella intestinihominis αυξάνουν την ανταπόκριση στη κυκλοφωσφαμίδη μέσω ενεργοποίησης ανοσοκυττάρων.

Ωστόσο, διαταραχές του μικροβιώματος—λόγω αντιβιοτικών ή ακτινοβολίας—μπορούν να αυξήσουν την τοξικότητα των θεραπειών, προκαλώντας φλεγμονή ή στοματίτιδα. Στρατηγικές όπως η μεταμόσχευση κοπράνων (FMT) και ορισμένα προβιοτικά έχουν δείξει δυνατότητα να αποκαταστήσουν την ισορροπία, μειώνοντας τις παρενέργειες και βελτιώνοντας τα αποτελέσματα.

Συμπληρωματικές Προσεγγίσεις: Παραδοσιακή Κινέζικη Ιατρική και Προβιοτικά

Η Παραδοσιακή Κινέζικη Ιατρική (TCM) μπορεί να ωφελήσει μέσω του μικροβιώματος, καθώς τα συστατικά ορισμένων βοτάνων μετατρέπονται από τα βακτήρια σε πιο δραστικές αντι-καρκινικές ενώσεις. Ορισμένα TCM βότανα και σκευάσματα προάγουν ευεργετικά βακτήρια και περιορίζουν τα βλαβερά.

Επιπλέον, προβιοτικά, πρεβιοτικά και συνβιοτικά μπορούν να υποστηρίξουν τη θεραπεία, ενισχύοντας την ανοσολογική λειτουργία, μειώνοντας τη φλεγμονή και ενδυναμώνοντας την αποτελεσματικότητα των φαρμάκων. Συνδυαστικά με χημειοθεραπεία ή ανοσοθεραπεία, τα συνβιοτικά έχουν δείξει μείωση των παρενεργειών και βελτίωση των θεραπευτικών αποτελεσμάτων.

Νέες Προσεγγίσεις: Μηχανική Παρέμβαση στο Μικροβίωμα

Επιστήμονες αναπτύσσουν και στοχευμένες παρεμβάσεις στο μικροβίωμα, όπως:

  • Μηχανικά τροποποιημένα μικρόβια για την απευθείας παράδοση αντι-καρκινικών ουσιών στον όγκο.
  • Φαγοθεραπεία, με ιούς που επιλεκτικά καταστρέφουν επιβλαβή βακτήρια.
  • Νανοϊατρική και OMVs (πρωτείνες εξωτερικής μεμβράνης) για στοχευμένη παράδοση φαρμάκων και ανοσοενεργών μορίων.

Παρά το ότι βρίσκονται σε πρώιμο στάδιο, δείχνουν το τεράστιο δυναμικό του μικροβιώματος στην ενίσχυση της αποτελεσματικότητας των θεραπειών.

Προοπτικές: Προσωποποιημένη Ιατρική και Μικροβίωμα

Το μέλλον της ογκολογίας φαίνεται να περιλαμβάνει προσωπικά μικροβιωτικά προφίλ. Η ανάλυση των βακτηρίων και των μεταβολιτών κάθε ασθενούς θα επιτρέπει εξατομικευμένες θεραπείες, μεγιστοποιώντας την αποτελεσματικότητα και μειώνοντας τις παρενέργειες.

Παρά τις προκλήσεις, όπως οι διαφορές μεταξύ ατόμων και θέματα ασφάλειας, το μικροβίωμα αποτελεί ένα υποσχόμενο πεδίο στην προσαρμοσμένη ογκολογία, προσφέροντας νέες ευκαιρίες για αποτελεσματική, ασφαλή και εξατομικευμένη φροντίδα.

Διαβάστε το πλήρες άρθρο εδώ

Κείμενο/προσαρμογή: Ιφιγένεια Αναστασίου για το ΚΑΠΑ3

 

Η γονεϊκότητα στον παιδικό καρκίνο: Ποια η σημασία της ψυχολογικής υποστήριξης;

Παιδικός καρκίνος

Ίσως ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα, συναισθηματικά και πρακτικά, που έχει να αντιμετωπίσει κανείς, είναι να βλέπει το παιδί του να πονάει και να ταλαιπωρείται, και πόσο μάλλον από καρκίνο. Δυστυχώς, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, κάθε χρόνο περίπου 400.000 παιδιά και έφηβοι πλήττονται από τη νόσο του καρκίνου, με τις πιο συχνές περιπτώσεις να αφορούν τη λευχαιμία, όγκους στον εγκέφαλο, λέμφωμα κ.ά. Οι γονείς έχουν σημαντικό ρόλο στη βελτίωση της ζωής των παιδιών τους και η ψυχοσυναισθηματική τους υγεία είναι το βασικότερο στοιχείο για τη διαχείριση της συνθήκης στην οποία βρίσκονται. (World Health Organization, 2025)

Η γονεϊκότητα στον παιδικό καρκίνο

Η ασθένεια του καρκίνου είναι ικανή να φέρει πολλές ανατροπές και ανισορροπίες μέσα σε μία οικογένεια. Πιο συγκεκριμένα, οι γονείς έχουν πολυδιάστατο και καθοριστικό ρόλο στην οικογένεια, με αποτέλεσμα να αισθάνονται έντονη δυσφορία, στρες, άγχος, κατάθλιψη, ακόμα και συμπτώματα μετατραυματικού στρες. Σύμφωνα με τη μελέτη των Kearney JA, Salley CG, Muriel AC, η γονεϊκή δυσφορία έχει αρνητική επίδραση στην ποιότητα ζωής των παιδιών, στην οικογενειακή αλλά και στη συζυγική σχέση.
Ακριβώς επειδή οι γονείς έχουν τον βασικό ρόλο του φροντιστή στα παιδιά τους, προσπαθούν να τα στηρίζουν σε όλες τις φάσεις της θεραπείας. Η ψυχική ανθεκτικότητα απέναντι στο άγχος και στον φόβο τους είναι βασικό μέλημα για την επίτευξη του στόχου τους. Χωρίς την αυτοφροντίδα των γονέων, δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική φροντίδα προς τα παιδιά. (Kearney et al., 2015)

Η σημασία της ψυχολογικής υποστήριξης

Οι περισσότεροι γονείς εμφανίζουν ψυχική ανθεκτικότητα, δημιουργώντας μια νέα κανονικότητα. Μεγαλύτερη ενίσχυση και βοήθεια προς τους γονείς όμως, για διαχείριση των συναισθημάτων και μείωση του άγχους, θα μπορούσε να προσφέρει η ψυχοθεραπεία βασισμένη σε γνωστικές και συμπεριφορικές θεραπευτικές προσεγγίσεις (CBT), με βάση τα οικογενειακά συστήματα. Επίσης, η εκπαίδευση δεξιοτήτων επίλυσης προβλημάτων (PSST), η οποία βοηθά τα άτομα να αναγνωρίσουν και να διορθώσουν δυσλειτουργικούς τρόπους σκέψης και συμπεριφοράς, έχει φανεί αποτελεσματική: πάνω από 800 μητέρες παιδιών με καρκίνο ανέφεραν μείωση των αρνητικών συναισθημάτων και της έντονης δυσφορίας.
Φυσικά, πέρα από την ψυχολογική στήριξη από έναν ειδικό, η ίδια η στάση των γονέων είναι σημαντική, αναλόγως με το πόσο αισιόδοξοι είναι ή αν έχουν κάποια συναισθηματική στήριξη. (Kearney et al., 2015)
Σε όλες τις περιπτώσεις, ο καρκίνος στα μικρά παιδιά είναι βαρύ φορτίο στους γονείς, απαιτεί μεγάλη δύναμη και αφοσίωση. Ίσως όμως οι συνθήκες να μπορούν να βελτιωθούν με την αυτοφροντίδα των γονέων, προκειμένου να τη διοχετεύσουν και στα παιδιά τους.

Στο ΚΑΠΑ3 πιστεύουμε βαθιά πως η ψυχολογική ενδυνάμωση και η συναισθηματική υποστήριξη των γονέων και φροντιστών παιδιών με καρκίνο είναι ζωτικής σημασίας. Μέσα από δράσεις ενημέρωσης, προγράμματα υποστήριξης και συνεργασίες με ειδικούς, επιδιώκουμε να ενισχύουμε όχι μόνο τους ασθενείς αλλά και τους ανθρώπους που στέκονται καθημερινά στο πλευρό τους.

Kearney, J. A., Salley, C. G., & Muriel, A. C. (2015). Standards of psychosocial care for parents of children with cancer. Pediatric Blood & Cancer, 62(S5), S632–S683. https://doi.org/10.1002/pbc.25761

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer-in-children

Κείμενο: Αναστασία Ντάνια για το Κάπα3

Επιμέλεια κειμένου: Ιφιγένεια Αναστασίου για το Κάπα3

Ύπνος και Καρκίνος: Η Σημασία της Καλής Ποιότητας Ύπνου

Ο ύπνος είναι κρίσιμος για την υγεία μας, αλλά η ζωή με καρκίνο μπορεί να προκαλέσει σημαντικές διαταραχές ύπνου. Η αϋπνία, οι λοιπές διαταραχές ύπνου και οι άλλες ανωμαλίες επηρεάζουν μεγάλο μέρος των ασθενών με καρκίνο, είτε λόγω της νόσου, των θεραπειών είτε του άγχους που τη συνοδεύει.

Αϋπνία σε Ασθενείς με Καρκίνο
Αϋπνία ορίζεται ως δυσκολία στην έναρξη ή τη διατήρηση του ύπνου, με αρνητικές συνέπειες κατά τη διάρκεια της ημέρας. Σε ασθενείς με καρκίνο, η αϋπνία μπορεί να προκληθεί ή να επιδεινωθεί από: την ίδια τη νόσο, τις φαρμακευτικές αγωγές, το άγχος, αλλά και από καθημερινές συνήθειες όπως η κατανάλωση καφεΐνης ή αλκοόλ το βράδυ και η έλλειψη φυσικής δραστηριότητας. Επιπλέον, η αϋπνία μπορεί να διατηρείται από συνήθειες που δυσκολεύουν τον ύπνο, όπως τηλεόραση ή φως στο υπνοδωμάτιο, ύπνος σε πολυθρόνα ή χρήση υπολογιστή πριν τον ύπνο.

Μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of Clinical Sleep Medicine υπογραμμίζει ότι η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία για την αϋπνία (CBT-I) μπορεί να μειώσει τα προβλήματα ύπνου και την εξάρτηση από υπνωτικά φάρμακα σε ασθενείς με καρκίνο. Άλλες προσεγγίσεις, όπως ο βελονισμός ή η χρήση μελατονίνης, έχουν επίσης εμφανίσει οφέλη, πάντα υπό την καθοδήγηση του ογκολόγου.

Η διαχείριση της αϋπνίας απαιτεί πολυδιάστατη προσέγγιση: σταθερό πρόγραμμα ύπνου, επαρκής δραστηριότητα και φως κατά τη διάρκεια της ημέρας, αποφυγή ύπνου και καφεΐνης κατά τη διάρκεια της ημέρας, καθώς και ένα ήσυχο, σκοτεινό και άνετο υπνοδωμάτιο τη νύχτα. Η CBT-I, είτε με φυσική παρουσία είτε ψηφιακά, βοηθά να εγκαταλειφθούν οι συμπεριφορές που δυσχεραίνουν τον ύπνο. Τα φαρμακευτικά σκευάσματα συνιστώνται μόνο για βραχυπρόθεσμη χρήση σε σοβαρές περιπτώσεις.

Παραϋπνίες (Parasomnias)
Οι νυχτερινές διαταραχές όπως ο ύπνος με περίεργες κινήσεις ή οι νυχτερινοί τρόμοι εμφανίζονται σπάνια, αλλά πρέπει να αξιολογούνται προσεκτικά, καθώς μερικές φορές μπορεί να είναι σύμπτωμα υποκείμενων προβλημάτων, όπως επιληψίας ή άλλων διαταραχών ύπνου. Η ακριβής περιγραφή των επεισοδίων από τον ασθενή ή τον/την σύντροφο ύπνου είναι απαραίτητη για τη σωστή διάγνωση.

Η σχέση ανάμεσα στον ύπνο και τον καρκίνο είναι πολύπλοκη, αλλά είναι ξεκάθαρο ότι η φροντίδα του ύπνου μπορεί να επηρεάσει θετικά την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής των ασθενών. Η αξιολόγηση και η αντιμετώπιση των διαταραχών ύπνου, είτε μέσω συμβουλευτικής, είτε με στοχευμένες θεραπείες όπως η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία, μπορεί να κάνει πραγματική διαφορά στην καθημερινότητα του ασθενή.

Στο ΚΑΠΑ3 αναγνωρίζουμε τη σημασία του ύπνου για την ευεξία των ανθρώπων που ζουν με καρκίνο και ενθαρρύνουμε τους ασθενείς να αναζητούν καθοδήγηση για τη διαχείριση των διαταραχών ύπνου στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης φροντίδας.

Διαβάστε το αρχικό άρθρο εδώ

Κείμενο/Προσαρμογή: Ιφιγένεια Αναστασίου για το Κάπα3

Η κατάθλιψη και η θνησιμότητα από καρκίνο: Ένας κρίσιμος σύνδεσμος σε κύριους τύπους καρκίνου

Η κατάθλιψη αποτελεί μια συχνή αλλά συχνά υποαναγνωρισμένη κατάσταση μεταξύ των ογκολογικών ασθενών, επηρεάζοντας έως και το 20–30% των ατόμων με διάγνωση καρκίνου. Πέρα από την επίδρασή της στην ποιότητα ζωής, όλο και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι η κατάθλιψη μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την έκβαση της νόσου, συμπεριλαμβανομένης της επιβίωσης.

Μια πρόσφατη μετα-ανάλυση 65 μελετών κοόρτης που καλύπτουν καρκίνο του παχέος εντέρου, μαστού, πνεύμονα, προστάτη και μικτούς τύπους καρκίνου παρέχει ισχυρές αποδείξεις ότι η κατάθλιψη που διαγιγνώσκεται μετά από διάγνωση καρκίνου συνδέεται με σημαντικά αυξημένο κίνδυνο θνησιμότητας.

Η ανάλυση έδειξε ότι οι ασθενείς με κατάθλιψη αντιμετώπιζαν 83% μεγαλύτερο κίνδυνο θανάτου από καρκίνο του παχέος εντέρου, 59% μεγαλύτερο κίνδυνο στον καρκίνο του πνεύμονα, 74% μεγαλύτερο κίνδυνο στον καρκίνο του προστάτη και 23% μεγαλύτερο κίνδυνο στον καρκίνο του μαστού σε σύγκριση με ασθενείς χωρίς κατάθλιψη. Σε μικτούς τύπους καρκίνου, η κατάθλιψη αύξησε τον κίνδυνο θνησιμότητας κατά 38%. Αυτά τα ευρήματα υπογραμμίζουν ότι το ψυχολογικό βάρος του καρκίνου δεν είναι μόνο μια συναισθηματική πρόκληση, αλλά ένας κρίσιμος παράγοντας που επηρεάζει την επιβίωση.

Μηχανισμοί που συνδέουν την κατάθλιψη με την έκβαση του καρκίνου

Η κατάθλιψη μπορεί να επηρεάσει την πρόοδο του καρκίνου μέσω πολλών βιολογικών και συμπεριφορικών μηχανισμών. Βιολογικά, συνδέεται με χρόνια συστηματική φλεγμονή, δυσλειτουργία του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (HPA), καταστολή του ανοσοποιητικού συστήματος, δυσλειτουργία του αυτόνομου νευρικού συστήματος, οξειδωτικό στρες και μειωμένη επιδιόρθωση του DNA. Αυξημένα επίπεδα προ-φλεγμονωδών κυτοκινών, όπως η ιντερλευκίνη-6 (IL-6) και ο παράγοντας νέκρωσης όγκου α (TNF-α), μπορούν να συμβάλλουν στην ανάπτυξη και μετάσταση όγκων. Σε μεγαλύτερους ασθενείς, η κατάθλιψη μπορεί να επιδεινώσει τη γήρανση του ανοσοποιητικού συστήματος, δημιουργώντας ένα περιβάλλον ευνοϊκότερο για την εξέλιξη του καρκίνου.

Συμπεριφορικά, η κατάθλιψη επηρεάζει τις υγειονομικές συνήθειες και την προσκόλληση στη θεραπεία. Οι ασθενείς με κατάθλιψη είναι πιο πιθανό να καθυστερήσουν στην αναζήτηση ιατρικής φροντίδας, να μην ακολουθήσουν σωστά χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία ή ορμονικές θεραπείες και να υιοθετήσουν ανθυγιεικές συνήθειες όπως κάπνισμα, κακή διατροφή και σωματική αδράνεια. Η κοινωνική απομόνωση και η περιορισμένη υποστήριξη ενισχύουν περαιτέρω την ευαλωτότητα, επιδεινώνοντας τις αρνητικές επιπτώσεις στην επιβίωση.

Κλινικές επιπτώσεις και παρεμβάσεις

Η ισχυρή σύνδεση μεταξύ κατάθλιψης και θνησιμότητας από καρκίνο υπογραμμίζει την επείγουσα ανάγκη για ενσωμάτωση της ψυχικής υγείας στην καθημερινή ογκολογική φροντίδα. Ψυχολογικές παρεμβάσεις, όπως η γνωστική-συμπεριφορική θεραπεία (CBT), η υποστηρικτική-εκφραστική θεραπεία και οι παρεμβάσεις βασισμένες στην ενσυνειδητότητα, έχουν δείξει ότι μειώνουν το άγχος και βελτιώνουν την προσκόλληση στη θεραπεία. Η φαρμακευτική διαχείριση της κατάθλιψης, όπως με αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs), μπορεί επίσης να υποστηρίξει την ψυχική υγεία και να επηρεάσει πιθανώς την εξέλιξη της νόσου, αν και χρειάζεται περαιτέρω έρευνα. Η έγκαιρη αναγνώριση και θεραπεία των συμπτωμάτων κατάθλιψης θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα για ογκολόγους, επαγγελματίες ψυχικής υγείας και φορείς χάραξης πολιτικής.

Η κατάθλιψη δεν είναι απλώς ένα ψυχολογικό βάρος για τους ασθενείς με καρκίνο—είναι σημαντικός παράγοντας πρόβλεψης της θνησιμότητας. Τα ευρήματα αυτά υπογραμμίζουν την ανάγκη για συστηματική ανίχνευση της κατάθλιψης και στοχευμένες παρεμβάσεις ως αναπόσπαστο μέρος της ογκολογικής φροντίδας.

Οργανισμοί όπως το ΚΑΠΑ3 διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην υποστήριξη της ψυχικής υγείας των ασθενών, προσφέροντας πόρους και καθοδήγηση που μπορούν να βελτιώσουν τόσο την ποιότητα ζωής όσο και τα αποτελέσματα της θεραπείας. Η ενσωμάτωση της ψυχολογικής υποστήριξης στη φροντίδα του καρκίνου διασφαλίζει ότι η ψυχική ευεξία αναγνωρίζεται ως βασικό κομμάτι της θεραπείας.
Στο πλαίσιο αυτής της αποστολής, το ΚΑΠΑ3 συμμετέχει στο MELODIC, μια νέα ευρωπαϊκή πρωτοβουλία που αφιερώνεται στην υποστήριξη της ψυχικής υγείας νέων ενηλίκων (18–30 ετών) που ζουν με καρκίνο ή μετά από αυτόν.

Διαβάστε το αρχικό άρθρο εδώ

Διαβάστε περισσότερα για το έργο Melodic εδώ

Ενημερωθείτε περισσότερο για την ψυχική υγεία μέσα από μια επιλογή άρθρων της ιστοσελίδας μας:  άρθρο1, άρθρο2, άρθρο3, άρθρο4, άρθρο5 άρθρο6

Κείμενο/προσαρμογή: Ιφιγένεια Αναστασίου για το Κάπα3

28η Οκτωβρίου: Παγκόσμια Ημέρα Δωρεάς Οργάνων και Μεταμοσχεύσεων

Η 28η Οκτωβρίου δεν είναι μόνο μια ημέρα μνήμης για την ιστορία της χώρας μας· είναι και η Παγκόσμια Ημέρα Δωρεάς Οργάνων και Μεταμοσχεύσεων, μια μέρα αφιερωμένη στη δεύτερη ευκαιρία που μπορεί να προσφέρει η ζωή. Μια υπενθύμιση ότι η προσφορά δεν σταματά με το τέλος, αλλά συνεχίζεται μέσα από εκείνους που επιλέγουν να χαρίσουν ελπίδα.

Η δωρεά οργάνων αποτελεί την ύψιστη μορφή εθελοντισμού — ένας μόνο δότης μπορεί να σώσει έως και οκτώ ζωές και να βελτιώσει την ποιότητα ζωής δεκάδων άλλων μέσω της δωρεάς ιστών. Κι όμως, σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO), χιλιάδες άνθρωποι παγκοσμίως εξακολουθούν να περιμένουν ένα μόσχευμα που ίσως να μην έρθει ποτέ. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, περίπου 70.000 ασθενείς βρίσκονται κάθε χρόνο σε λίστες αναμονής, ενώ μόλις το 40% λαμβάνει τελικά το μόσχευμα που χρειάζεται.

Στην Ελλάδα, τα ποσοστά δωρεάς παραμένουν χαμηλά — λιγότεροι από 10 δότες ανά εκατομμύριο κατοίκων, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ξεπερνά τους 20. Παρόλα αυτά, υπάρχουν φωτεινά παραδείγματα, όπως η Πανεπιστημιακή Κλινική Εντατικής Θεραπείας του ΠΑΓΝΗ, που πρωτοπορεί στη χώρα μας, πραγματοποιώντας 10 δωρεές οργάνων και ιστών το 2024 και ήδη 6 το 2025, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην ενίσχυση του εθνικού προγράμματος μεταμοσχεύσεων.

Η διαδικασία της δωρεάς σήμερα στην Ελλάδα πραγματοποιείται αποκλειστικά σε περιπτώσεις εγκεφαλικού θανάτου και συντονίζεται από τον Εθνικό Οργανισμό Μεταμοσχεύσεων (ΕΟΜ), με αυστηρές ιατρικές και ηθικές προϋποθέσεις. Το επόμενο βήμα είναι η εφαρμογή της δωρεάς οργάνων μετά από κυκλοφορικό θάνατο (Donation after Circulatory Death – DCD), μια πρακτική που εφαρμόζεται ήδη σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ολλανδία, συμβάλλοντας σημαντικά στην κάλυψη του ελλείμματος μοσχευμάτων. Παρότι υπάρχει ήδη το νομοθετικό πλαίσιο (Ν. 5034/2023), η DCD δεν έχει ακόμα εφαρμοστεί στη χώρα μας.

Η αναγκαιότητα για κατάλληλα μοσχεύματα αυξάνεται συνεχώς. Πολλές δωρεές δεν πραγματοποιούνται λόγω έλλειψης ενημέρωσης ή απουσίας συζήτησης με την οικογένεια. Η σωστή ενημέρωση, η κατανόηση και η πρόθεση του κάθε πολίτη να γίνει δωρητής μπορούν να κάνουν τη διαφορά.

Η δωρεά οργάνων δεν είναι μόνο ιατρική πράξη — είναι κοινωνική υπόθεση. Είναι η πιο έμπρακτη μορφή αλληλεγγύης, που ενώνει την επιστήμη με την ανθρωπιά και μετατρέπει την απώλεια σε ελπίδα.

Ας επιλέξουμε συνειδητά να προσφέρουμε ζωή.
Γίνε δότης. Γίνε η ελπίδα που περιμένει κάποιος άλλος.
Δήλωσε τώρα την επιθυμία σου να γίνεις δωρητής στην ιστοσελίδα του Εθνικού Μητρώου Οργάνων και Ιστών – www.eom.gr

Πηγές:

Ελληνικός Οργανισμός Μεταμοσχεύσεων: https://www.eom.gr/

Στατιστικά δωρεάς οργάνων και μεταμοσχεύσεων: https://www.edqm.eu/en/

Κείμενο/Προσαρμογή: Ιφιγένεια για το Κάπα3

Η Δύναμη της Κοινωνικής Στήριξης στη Φροντίδα του Καρκίνου

Γιατί η ανθρώπινη σύνδεση είναι εξίσου σημαντική με τη θεραπεία

Οι ειδικοί ψυχικής υγείας τονίζουν πόσο σημαντικό είναι να έχουμε γύρω μας ανθρώπους που μας στηρίζουν. Η κοινωνική υποστήριξη όπως η οικογένεια, φίλοι, συνάδελφοι ή η κοινότητά μας επηρεάζει άμεσα την συναισθηματική ισορροπία και ποιότητα ζωής. Με έρευνες να δείχνουν ότι η στήριξη μπορεί να ενισχύσει το ανοσοποιητικό σύστημα και να βοηθήσει στην ανάρρωση και την προσαρμογή κατόπιν από μια σοβαρή ασθένεια.

Ομαδικές δράσεις, όπως ομάδες υποστήριξης ή κοινότητες ασθενών, έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμες, καθώς δίνουν την ευκαιρία στους ανθρώπους να μοιραστούν εμπειρίες, να νιώσουν κατανόηση και να μειώσουν το ψυχολογικό στρες (Jackson και συν., 2019). Στην περίπτωση των ασθενών με καρκίνο, η στήριξη από το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον συνδέεται με λιγότερο άγχος, αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση και μεγαλύτερη αίσθηση ελέγχου κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Η πρακτική υποστήριξη φαίνεται να είναι ιδιαίτερα σημαντική για τους ηλικιωμένους ασθενείς, που συχνά αντιμετωπίζουν και σωματικές δυσκολίες (Ahmad et al., 2013).

Η κοινωνική στήριξη δεν αφορά μόνο τη βοήθεια, επιπλέον, ενισχύει την αισιοδοξία και την ανθεκτικότητα, στοιχεία πολύτιμα για την αντιμετώπιση του καρκίνου. Όταν οι κοινωνικές σχέσεις καλλιεργούν την ελπίδα και την αυτοπεποίθηση, λειτουργούν ως προστατευτικός παράγοντας απέναντι στο άγχος και την κατάθλιψη, μειώνοντας τον ψυχολογικό αντίκτυπο της ασθένειας (Ruiz-Rodríguez και συν., 2022).

Η σχέση ανάμεσα στη στήριξη και την ψυχική ανθεκτικότητα φαίνεται να είναι αμφίδρομη. Σύμφωνα με μελέτη, όσοι δέχονται περισσότερη υποστήριξη διαχειρίζονται καλύτερα τη νόσο, ενώ όσοι διαχειρίζονται πιο αποτελεσματικά τις δυσκολίες τους τείνουν να διατηρούν πιο δυνατές κοινωνικές σχέσεις (Bottaro και συν., 2023). Ένας κύκλος σύνδεσης που ενισχύει την ανάρρωση.

Εξίσου σημαντική είναι και η πηγή της υποστήριξης. Οι ασθενείς συνήθως θεωρούν την οικογένεια, τους φίλους και τον σύντροφο ως τις βασικές πηγές συναισθηματικής βοήθειας. Ωστόσο, όταν το είδος της υποστήριξης δεν ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες τους, μπορεί να εκλαμβάνεται ως λιγότερο ουσιαστική ή ακόμη και άχρηστη.

Παράλληλα, οι επαγγελματίες υγείας αποτελούν συχνά την πρώτη και πιο σταθερή πηγή καθησυχασμού. Οι παραπάνω έρευνες έδειξαν ότι οι ασθενείς που νιώθουν πως οι γιατροί και οι νοσηλευτές τους ακούν, τους σέβονται και τους ενημερώνουν με σαφήνεια, αντιμετωπίζουν τη θεραπεία με μεγαλύτερη ψυχραιμία και λιγότερο άγχος. Η ανοιχτή, ενθαρρυντική και συμπονετική επικοινωνία από τους επαγγελματίες υγείας ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα των ασθενών και τη συνεργασία στη φροντίδα, δημιουργώντας έναν θετικό κύκλο μεταξύ στήριξης και ευεξίας.

Στο πλαίσιο του Κάπα3, η αξία αυτής της σύνδεσης αναδεικνύεται καθημερινά. Μέσα από προγράμματα, έρευνες και δράσεις, προωθείται η δημιουργία κοινοτήτων όπου κανείς δεν είναι μόνος ή μόνη. Η κοινωνική στήριξη δεν συμβαίνει μόνο στα νοσοκομεία, συμβαίνει στα σπίτια, στους χώρους εργασίας και στις κοινότητες.
Η ίαση δεν συμβαίνει μόνο στα νοσοκομεία· συμβαίνει και στα σπίτια, στους χώρους εργασίας και στις κοινότητες, όπου κυριαρχούν η κατανόηση και η συμπόνια.

Βιβλιογραφία

 Ahmad, M., Khan, M. A., & Shirazi, M. (2013). Perception of Social Support by Cancer Patients. International Journal of Psychology and Behavioral Sciences, 3(5), 115–122. https://doi.org/10.5923/j.ijpbs.20130305.01

Bottaro, R., Craparo, G., & Faraci, P. (2023). What is the direction of the association between social support and coping in cancer patients? A systematic review. Journal of Health Psychology, 28(6), 135910532211311. https://doi.org/10.1177/13591053221131180

Jackson, M., Jones, D., Dyson, J., & Macleod, U. (2019). Facilitated group work for people with long-term conditions: A systematic review of benefits from studies of group-work interventions. British Journal of General Practice, 69(682), 363–372. https://doi.org/10.3399/bjgp19x702233

Ruiz-Rodríguez, I., Hombrados-Mendieta, I., Melguizo-Garín, A., & Martos-Méndez, M. J. (2022). The importance of social support, optimism and resilience on the quality of life of cancer patients. Frontiers in Psychology, 13. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.833176

 

Άρθρο από: Δέσποινα Χρυσοστομίδου, Ψυχολόγος για το Kapa3 Research Insights