Ελπίδες για το νέο εμβόλιο κατά του καρκίνου το 2030

Τα εμβόλια που στοχεύουν στον καρκίνο θα μπορούσαν να είναι διαθέσιμα πριν από το τέλος της δεκαετίας, σύμφωνα με την ομάδα της φαρμακευτικής συνεργασίας Pfizer/ BioNTech

Το ζευγάρι επιστημόνων, Ουγούρ Σαχίν και Εζλέμ Τουρετζί, που ίδρυσαν την φαρμακευτική εταιρεία Biontech το 2008, ήταν μεν διστακτοί να πουν ότι έχει βρεθεί θεραπεία για τον καρκίνο, όμως παραδέχονται ότι έχουν συντελεστεί επιτεύγματα πάνω στα οποία θα εργαστούν.

Τόνισαν ότι η παρασκευή και η επιτυχία του εμβολίου για την αντιμετώπιση της Covid-19, που διανεμήθηκε ευρέως στον πλανήτη, βοηθά στην εξέλιξη των εργασιών πάνω στον καρκίνο.

Το ζευγάρι έχει εργαστεί πάνω σε ανοσοθεραπείες καρκίνου προσαρμοσμένες σε μεμονωμένους ασθενείς.

Η χρήση της τεχνολογίας mRNA επιτεύχθηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας.

Ενώ τα συμβατικά εμβόλια παράγονται με εξασθενημένες μορφές ιού, τα mRNA χρησιμοποιούν μόνο τον γενετικό κώδικα του ιού.

Αντιγόνα καταπολεμούν την ασθένεια

Ένα εμβόλιο mRNA εγχέεται στο σώμα, όπου δημιουργούνται αντιγόνα τα οποία στη συνέχεια αναγνωρίζονται από το ανοσοποιητικό σύστημα, προετοιμάζοντάς το να καταπολεμήσει την ασθένεια.

Ερωτηθείς πότε θα μπορούσαν οι ασθενείς να έχουν πρόσβαση στα εμβόλια κατά του καρκίνου, ο καθηγητής Σαχίν είπε ότι αυτό θα μπορούσε να συμβεί «πριν από το 2030».

Από την πλευρά της η καθηγήτρια Τουρετζί δήλωσε στο BBC τα εξής: «Αυτό που έχουμε αναπτύξει εδώ και δεκαετίες για το εμβόλιο κατά του καρκίνου βοήθησε στην ανάπτυξη του εμβολίου Covid-19».

«Έχουμε δει σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων πώς το ανοσοποιητικό σύστημα αντιδρά στο mRNA», κατέληξε η καθηγήτρια.

Η Τουρετζί παραμένει προσεκτική στις δηλώσεις της επί της διαδικασίας σημειώνοντας πως «Ως επιστήμονες διστάζουμε πάντα να πούμε ότι θα έχουμε μια θεραπεία για τον καρκίνο. Έχουμε μια σειρά από ανακαλύψεις και θα συνεχίσουμε να εργαζόμαστε πάνω σε αυτές».

Τον Αύγουστο, η Moderna μήνυσε την BioNTech και τον συνεργάτη της, τον αμερικανικό φαρμακευτικό κολοσσό Pfizer, για παραβίαση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας σχετικά με το εμβόλιο της εταιρείας για τον Covid-19.

Ερωτηθείς σχετικά, ο καθηγητής Σαχίν σημείωσε πως: «Οι καινοτομίες μας είναι πρωτότυπες. Έχουμε ξοδέψει 20 χρόνια έρευνας για την ανάπτυξη αυτού του είδους θεραπείες και φυσικά θα αγωνιστούμε για την πνευματική μας ιδιοκτησία».

Πηγή: healthpharma.gr

Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις του καρκίνου σε νεαρή ηλικία

Ο καρκίνος είναι μια μακροχρόνια ασθένεια, η οποία αφορά όχι μόνο στην θεραπεία της, αλλά και στις μετέπειτα συνέπειες που μπορεί να προκαλέσουν οι θεραπευτικές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται. Η ανεπαρκής ιατρική ενημέρωση και πληροφόρηση αποτελεί σημαντικό παράγοντα της άγνοιας  των ασθενών. Υπάρχουν άραγε περισσότερες ή καλύτερες επιλογές θεραπείας του παιδικού καρκίνου, που μπορεί να ανατρέψουν πιθανές βλαβερές μελλοντικές επιπτώσεις;

Σύμφωνα με δημοσιευμένη έρευνα, οι ασθενείς που έχουν βιώσει καρκίνο κατά την παιδική τους ηλικία και έλαβαν ως θεραπεία χημειοθεραπείες σε συνδυασμό με ακτινοθεραπείες, αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο για άλλες σοβαρές ασθένειες στο μέλλον.

Περίπου το 85% των παιδιών, εφήβων και νέων ενηλίκων με καρκίνο – η πιο αντιπροσωπευτική πληθυσμιακή ομάδα-επιβίωσε αλλά βρίσκεται σε μεγάλο ρίσκο για μετέπειτα επιπτώσεις. Αυτές οφείλονται τόσο στην ασθένεια του καρκίνο, όσο και στο είδος της θεραπείας του. Τα δεδομένα αυτά χρήζουν άμεση την ανάγκη για συστηματική εκτίμηση των προηγούμενων συνεπειών που είχαν καρκινοπαθείς ασθενείς, ώστε να υπάρξει ολοκληρωμένη ενημέρωση και σε αυτό το πεδίο. 

Η έρευνα της Alvina Lai από το Ινστιτούτο Πληροφοριών Υγείας στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, καταγράφει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι επιζώντες παιδικού καρκίνου κάθε είδους, τους τρόπους θεραπείας καθώς και τις κατηγορίες φαρμάκων χημειοθεραπείας. Βασίστηκαν σε ηλεκτρονικά ιατρικά δεδομένα, ληξιαρχικές πράξεις και κώδικες 3.466 νέων που διαγνώστηκαν με καρκίνο, ηλικίας κάτω των 25 ετών, οι οποίοι επεβίωσαν έως και πέντε χρόνια μετά τη θεραπεία τους, συγκριτικά με μια ομάδα 13.517 ατόμων που δεν είχαν βιώσει παιδικό καρκίνο. Οι ερευνητές συμπεριέλαβαν εννιά θεραπείες καρκίνου: όλες τις χημειοθεραπείες, όλες τις ακτινοθεραπείες, όλες τις επεμβάσεις, μόνο χημειοθεραπείες, μόνο ακτινοθεραπείες, μόνο επεμβάσεις, χημειοθεραπείες και ακτινοθεραπείες, χημειοθεραπείες και επεμβάσεις, ραδιοθεραπείες και επεμβάσεις.  

Τα αποτελέσματα είναι τα εξής:

  • Από τους 4.063 ασθενείς  ≤ 25 ετών με καρκίνο, οι 3.466 επιβίωσαν ≥ 5 χρόνια
  • Λαμβάνοντας υπόψη όλες τις προϋποθέσεις, οι συνολικές επιπτώσεις ηλικίας 35 ετών είναι μεγαλύτερες για τους επιζώντες λευχαιμίας και μικρότερες για όσους βίωσαν όγκους γενετικών κυττάρων. 
  • Όταν οι επιζώντες έφταναν τη ηλικία των 45 ετών, το ανοσολογικό τους σύστημα ήταν πιο πιθανό να υποστεί άλλα καρδιαγγειακά νοσήματα.
  • Οι επιζώντες που έλαβαν χημειοθεραπείες και ακτινοθεραπείες βίωσαν τις μεγαλύτερες επιπτώσεις, ενώ οι λιγότερες επιπτώσεις αναφέρονται σε όσους έκαναν μόνο επεμβάσεις. 

Ο μέσος αριθμός ετών που έχασαν οι επιζώντες με μετέπειτα επιπτώσεις, σε σύγκριση με αυτούς που δεν είχαν, είναι 19,93 έτη για αιματολογικές παθήσεις, 12,5 έτη για νεφρικές παθήσεις, 11,67 έτη για νεόπλασμα, 10,98 έτη για νευρολογικές παθήσεις, 10,13 έτη για καρδιαγγειακές παθήσεις και 8,07 έτη για πνευμονικές καταστάσεις.

  •  Η ανάλυση των μετέπειτα συνολικών επιπτώσεων σε 183 καταστάσεις ξεχωριστά έδειξε μια διαφοροποίησή τους όσον αφορά τα διαφορετικά επίπεδα κοινωνικοοικονομικού επιπέδου.

Για παράδειγμα, στην ηλικία των 35 ετών οι συνολικές επιπτώσεις καρδιαγγειακών προβλημάτων ήταν  τέσσερις φορές υψηλότερες μεταξύ άπορων επιζώντων συγκριτικά με τους λιγότερο στερημένους.   

  • Η εξέταση των κατηγοριών φαρμάκων χημειοθεραπείες οδήγησε στο συμπέρασμα ότι οι επιζώντες που έλαβαν θεραπεία με αντιμεταβολίτες είχαν υψηλότερο ρίσκο για μετέπειτα επιπτώσεις. 

Στόχος αυτής της έρευνας είναι να ανοίξει η συζήτηση σχετικά με την επιλογή της καταλληλότερης θεραπείες για τους καρκινοπαθείς ασθενείς κατά τη διάγνωσή τους. Έτσι, θα ζυγίζονται τα υπέρ και τα κατά κάθε θεραπείας και θα υπάρχει δυνατότητα αποφυγής των μετέπειτα βλαβερών επιπτώσεων. Αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί με την ανάπτυξη ενός οδηγού, που θα αναγνωρίζει εκ των προτέρων και θα παρεμβαίνει στις πιθανές επιπτώσεις που προκαλούνται από κάποια είδη θεραπείας. Η ασφάλεια των ασθενών αποτελεί κύριο στόχο καθώς και η εξασφάλιση αποτελεσματικότερων νεοπλασματικών θεραπειών.

Τα ευρήματα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν και σε άλλες ανεπτυγμένες χώρες πέραν της Αγγλίας, με παρόμοια δημογραφικά στοιχεία. 

Θα μπορούσαμε να τα χρησιμοποιήσουμε και στην ελληνική κοινωνία και να θίξουμε το συγκεκριμένο θέμα επιλογής της καταλληλότερης θεραπείας σε καρκινοπαθείς ασθενείς  με τις λιγότερες δυνατές επιπτώσεις στο μέλλον. Πόσο ενημερωμένοι είναι οι καρκινοπαθείς σχετικά με τις θεραπείες τους και τις συνέπειές τους; Πώς θα μπορούσαν να επιλέξουν την κατάλληλη θεραπεία γι αυτούς; Πώς θα μπορούσαν να μειώσουν τις πιθανότητες για μετέπειτα σοβαρά προβλήματα υγείας; Όλα αυτά αφορούν άμεσα τους καρκινοπαθείς και τις οικογένειές τους αλλά και την ελληνική ιατρική κοινότητα.

Περισσότερα:   https://cancerworld.net/study-provides-insights-into-long-term-effects-of-childhood-cancers/

«OnKontakt»Μία νέα προσέγγιση στην Θεραπεία του Καρκίνου από την Εσθονία

Ένα νέο ψηφιακό σύστημα υποστήριξης για ασθενείς με καρκίνο κατά τη διάρκεια της ογκολογικής τους θεραπείας αναπτύσσει το North Estonia Medical Center (NEMC). Κάθε χρόνο υπάρχουν περίπου 8800 νέες περιπτώσεις καρκίνου στην Εσθονία και αναμένεται να αυξηθούν σε 11 000 για το έτος 2030. Το NEMC είναι ένα από τα τρία κέντρα καρκίνου στην Εσθονία και θεραπεύει περίπου το 50% των ασθενών με καρκίνο που λαμβάνουν συστηματική θεραπεία (χημειοθεραπεία,ανοσοθεραπεία, ορμονοθεραπεία, βιολογική θεραπεία) και το 75% των καρκινοπαθών που λαμβάνουν ακτινοθεραπεία.

Η θεραπεία του καρκίνου μπορεί να είναι μακροχρόνια και να έχει σοβαρές παρενέργειες, μερικές από αυτές ακόμη και απειλητικές για τη ζωή. Το 2019, 325 καρκινοπαθείς νοσηλεύτηκαν στο δωμάτιο επειγόντων περιστατικών (ER) του NEMC λόγω σοβαρών παρενεργειών, πολλές από τις οποίες, με το κατάλληλο σύστημα παρακολούθησης και υποστήριξης, θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν στο σπίτι. Επιπλέον, όπως απέδειξε η κρίση του Covid-19, η σωματική επαφή μπορεί να είναι περιορισμένη ή/και μη διαθέσιμη, γεγονός που έχει δώσει μια πρόσθετη ώθηση για την ανάπτυξη ψηφιακών υπηρεσιών για να βοηθήσουμε τους ασθενείς μας. Το όνομα του έργου «OnKontakt» περιγράφει τον πυρήνα του έργου – είναι μια συμβίωση δύο λέξεων – ογκολογία και επαφή.

Η ψηφιακή υπηρεσία «OnKontakt» είναι ένα μοντέλο συνεργασίας που επιτρέπει στους καρκινοπαθείς να αναφέρουν παρενέργειες που σχετίζονται με τη θεραπεία στην ομάδα φροντίδας τους και να λαμβάνουν υποστήριξη και συμβουλευτική μέσω της εφαρμογής υγείας. Η έγκαιρη γνώση σχετικά με τις παρενέργειες του ασθενούς επιτρέπει την έγκαιρη παρέμβαση και θεραπεία από την ομάδα φροντίδας του ασθενούς. Ως εκ τούτου, οι σοβαρές, δυνητικά απειλητικές για τη ζωή ανεπιθύμητες ενέργειες και η ανάγκη νοσηλείας θα μειωθούν. Η πλατφόρμα συλλέγει επίσης δομημένα δεδομένα αποτελεσμάτων που αναφέρονται από ασθενείς, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αλλαγή των μελλοντικών στρατηγικών θεραπείας (τόσο στις κλινικές καρκίνου όσο και στην πρωτοβάθμια περίθαλψη).

Σκοπός της υπηρεσίας τηλεϊατρικής:

Για τη διατήρηση/βελτίωση της ποιότητας ζωής του ασθενούς κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

Να μειωθεί ο αριθμός των περιττών επισκέψεων ER που γίνονται από καρκινοπαθείς.

Για να διασφαλιστεί η έγκαιρη παρέμβαση σε περίπτωση επιπλοκών.

Να βελτιωθεί η συμμόρφωση με τη θεραπεία, η οποία αποτελεί προϋπόθεση για ένα βελτιωμένο θεραπευτικό αποτέλεσμα συνολικά.

Να αυξηθεί η συνεργασία μεταξύ των γενικών γιατρών και της κλινικής του καρκίνου.

Για τη χρήση δεδομένων που αναφέρονται από τον ασθενή στη λήψη αποφάσεων που σχετίζονται με τη θεραπεία.

Για τη διεξαγωγή ενεργητικής συμβουλευτικής ασθενών, η οποία μπορεί να μειώσει το άγχος που σχετίζεται με τη θεραπεία και να αυξήσει την αίσθηση ασφάλειας του ασθενούς.

Ο ασθενής και η ομάδα φροντίδας συνδέονται μέσω μιας ψηφιακής πλατφόρμας υγείας. Το 2022 το πιλοτικό έργο περιλαμβάνει έως και 250 ασθενείς με καρκίνο του μαστού και του παχέος εντέρου που λαμβάνουν συστηματική θεραπεία (ή/και ακτινοθεραπεία). Όταν είναι επιτυχής, περισσότεροι ασθενείς και τοποθεσίες καρκίνου θα συμπεριληφθούν με το όραμα να παρέχουν την υπηρεσία σε όλη την Εσθονία. Οι προετοιμασίες ξεκινούν τον Μάιο του 2021, οι ασθενείς θα συμπεριληφθούν από τις αρχές του 2022 και μια ολοκληρωμένη έκθεση με βάση τα αποτελέσματα του 2022 θα υποβληθεί μέχρι το τέλος του πρώτου τριμήνου του 2023. Το έργο συγχρηματοδοτείται από την Εσθονική Υγεία Ασφαλιστικό Ταμείο και NEMC.

Ας πάρουμε ιδέες ….Κ3

Περισσότερα :

https://www-regionaalhaigla-ee.translate.goog/et/onkontakt-vahipatsiendi-e-tugi?_x_tr_sl=et&_x_tr_tl=el&_x_tr_hl=el&_x_tr_pto=sc

Artificial intelligence expert enhances cancer diagnostic testing & delivers value to your NGS Data!

Εκπαίδευση σε ασθενείς και ιατρούς συστήνει η ESMO για να αντιμετωπιστουν οι δυσκολίες των καρκινοπαθών

Η υποστηρικτική φροντίδα απέναντι στους καρκινοπαθείς ασθενείς έρχεται στο προσκήνιο από την ESMO(European Society for Medical Oncologists), και κρίνει επιτακτική ανάγκη την στήριξη των επιζώντων του καρκίνου, αλλά και την καλύτερη ενημέρωση τόσο των γιατρών όσο και των ίδιων των ασθενών σχετικά με την υποστηρικτική φροντίδα.

Σύμφωνα με τα δεδομένα, ένα μεγάλο ποσοστό καρκινοπαθών υποφέρει από επιβαρυντικά συμπτώματα και δηλώνει δυσαρεστημένο για την βοήθεια που λαμβάνει. Ερευνητές του German Cancer Research Centre, Heidelberg ζήτησαν από τους καρκινοπαθείς ασθενείς να αξιολογήσουν την επιβάρυνση στη ζωή τους, με βάση μια λίστα 36 πιθανών προβλημάτων. Επιπλέον, ζητήθηκαν να αξιολογήσουν το βαθμό υποστήριξης που έλαβαν για κάθε πρόβλημα(καλή/μέτρια/κακή).

Τα αποτελέσματα είναι τα εξής:

    • 44% των ασθενών αναφέρουν κακή υποστήριξη για σεξουαλικά προβλήματα
    • 37,7% κακή υποστήριξη για προβλήματα κόπωσης 
    • 35,9% κακή υποστήριξη για νευροπάθεια
    • 35,3% κακή υποστήριξη για νοητικά προβλήματα 
    • 34,7% κακή υποστήριξη για προβλήματα αύξησης βάρους 
    • 33,7% κακή υποστήριξη για ταραχή και δυσκολίες ύπνου

Η δυσαρέσκειά τους αυτή καθώς και οι διάφορες μακροπρόθεσμες συνέπειες θα πρέπει να μας αγρυπνήσουν όλους και να δοθεί περισσότερη έμφαση σε αυτούς τους ίδιους αλλά και στην εύρεση μηχανισμών, που θα βοηθήσουν την ιατρική παρέμβαση και συνεπώς την πιο γρήγορη θεραπεία τους.Εξίσου σημαντική είναι και η σωστή ενημέρωση των ιατρών και των ασθενών.

Σύμφωνα με έρευνα, ογκολόγοι και μη ογκολόγοι ιατροί κλήθηκαν να εκτιμήσουν πέντε χρόνια επιβίωσης καρκινοπαθών ασθενών, αναφορικά με 12 συνήθεις μορφές της νόσου και στα διάφορα κλινικά τους στάδια. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι ογκολόγοι εκτίμησαν σωστά την επιβίωση σε τέσσερις από τις δώδεκα μορφές καρκίνου, ενώ οι μη ογκολόγοι μόλις σε δυο από τις δώδεκα. Συγχρόνως, και οι δύο ομάδες ιατρών υποτίμησαν κάποιες μορφές όπως καρκίνο του προστάτη και μελάνωμα, καρκίνο του μαστού, των νεφρών. Επίσης, υπερεκτίμησαν την επιβίωση για τον καρκίνο του παχέως εντέρου, του πνεύμονα, του συκωτιού, του στομάχου και του παγκρέατος. Το ίδιο συνέβη και με τα διάφορα κλινικά σενάρια, όπου και οι δύο υποτίμησαν και υπερεκτίμησαν τα στάδια σε κάποιες μορφές καρκίνου.  

Η εκπαίδευση όλων των ιατρών που έρχονται καθημερινά σε επαφή με καρκινοπαθείς ασθενείς, η συνεχής ενημέρωσή τους με στατιστικές και τάσεις προγνώσεων, είναι ζωτικής σημασίας. Έτσι θα υπάρχει και σωστή, έγκαιρη ενημέρωση των ασθενών σχετικά με την πρόγνωση και τη θεραπεία τους. 

Αντίστοιχη έρευνα διεξήχθη σε καρκινοπαθείς ασθενείς σχετικά με τις γνώσεις τους πάνω στην ανοσοθεραπεία (τους μηχανισμούς δράσης, την αποτελεσματικότητα, συνέπειες και κόστος). Το 52% των ερωτηθέντων με καρκίνο του μαστού «Δεν γνωρίζουν» πώς λειτουργεί η ανοσοθεραπεία. Στην ίδια απάντηση αντιστοιχούν και άλλα εξίσου σημαντικά ποσοστά άλλων μορφών καρκίνου. 

Η καλή γνώση και ενημέρωση των ασθενών σχετικά με την ανοσοθεραπεία, θα επιφέρουν σίγουρα καλύτερη επικοινωνία μεταξύ ασθενών-ιατρών και επομένως καλύτερα αποτελέσματα στις θεραπείες τους. Ο πλήρως ενημερωμένος ασθενής μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην πρόληψη μετέπειτα σοβαρών συνεπειών

Όσον αφορά την πανδημία του Covid-19, επηρεάζει και αυτή σε μεγάλο βαθμό τους καρκινοπαθείς. Το 15% των ασθενών καρκίνου βιώνει τις μακροπρόθεσμες συνέπειες του ιού. Πιο συγκεκριμένα, μεταξύ Φεβρουαρίου 2020- Φεβρουαρίου 2021 ερευνήθηκαν καρκινοπαθείς ασθενείς από 35 Ευρωπαϊκά Ινστιτούτα που επιβίωσαν από τον Covid-19. Οι τρεις κυριότερες μακροπρόθεσμες ασθένειες που αναφέρονται είναι αναπνευστικά προβλήματα, κόπωση και νοητικές/ψυχολογικές δυσλειτουργίες. Γενικά, παρατηρήθηκε μια αύξηση των ποσοστών θανάτων κατά 76% λόγω των μακροπρόθεσμων συνεπειών του Covid-19. Ιδιαίτερα, όσοι ασθενείς διέκοψαν την θεραπεία κατά του καρκίνου σε αυτή την περίοδο, τετραπλασίασαν το ρίσκο θανάτου, σε σύγκριση με όσους προσάρμοσαν  τις θεραπείες τους. 

Επομένως, η ενημέρωση και η καλύτερη γνώση τόσο των ιατρών όσο και των ασθενών μπορεί να επηρεάσει θετικά την υποστηρικτική φροντίδα. Αποτελεί σημαντικό κομμάτι η καλή φροντίδα όλων των ασθενών, προκειμένου να καταπολεμήσουν την ασθένεια από κοινού με τους ιατρούς. Ειδικότερα στις μέρες μας, κατά τη διάρκεια μιας πανδημίας που αποτελεί μεγάλο κίνδυνο για ασθενείς με χρόνια νοσήματα.

Ας ενημερωθούμε λοιπόν όλοι για να αντιμετωπίσουμε κάθε δυσκολία. 

Bibliography: https://cancerworld.net/whats-new-in-supportive-care-presentations-from-esmo-2021/

Photo: https://www.parallels.com/blogs/parallels-support/

 

Εγκρίθηκαν νέα εμβόλια – Pfizer και Moderna – κατά της Όμικρον

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων ενέκρινε σήμερα τα πρώτα εμβόλια κατά της Covid-19 προσαρμοσμένα στην παραλλαγή Όμικρον, αυτά των φαρμακοβιομηχανιών Pfizer/BioNTech και Moderna, προκειμένου ν’ αρχίσει μια εκστρατεία αναμνηστικών δόσεων φέτος τον χειμώνα ώστε να αποκρούσει ένα ενδεχόμενο νέο κύμα.

Τα εμβόλια “στοχεύουν την υποπαραλλαγή BA.1 της ‘Ομικρον συν το αρχικό στέλεχος” του κορονοϊού, που εμφανίστηκε στην κινεζική πόλη Ουχάν το 2019, δήλωσε ο ΕΜΑ, που έχει την έδρα της στο Άμστερνταμ.

Τα νέα εμβόλια προορίζονται για να χορηγηθούν σε άτομα ηλικίας 12 ετών και άνω που έχουν εμβολιαστεί ήδη μια φορά τουλάχιστον κατά της Covid-19, ανακοίνωσε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (ΕΜΑ). Τα εμβόλια αυτά είναι προσαρμοσμένες εκδόσεις των αρχικών εμβολίων Comirnaty των Pfizer/BioNTech και Spikevax της Moderna.

Δεν στοχεύουν ωστόσο τις μολυσματικές υποπαραλλαγές BA.4 και BA.5 της παραλλαγής ‘Ομικρον, που εμφανίστηκαν τους τελευταίους μήνες ως τα κυρίαρχα στελέχη παγκοσμίως.

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων ανακοίνωσε νωρίτερα σήμερα ότι υποστηρίζει τα δύο χωριστά επικαιροποιημένα εμβόλια κατά της Covid-19 για να χορηγηθούν ως αναμνηστικές δόσεις στοχεύοντας την παραλλαγή ‘Όμικρον, καθώς η γηραιά ήπειρος ετοιμάζεται να αρχίσει τον εμβολιασμό για να καταπολεμήσει τις λοιμώξεις τον χειμώνα. Οι νέες αποκαλούμενες δισθενείς δόσεις δρουν κατά της υποπαραλλαγής BA.1 της Όμικρον και του αρχικού ιού που ανιχνεύθηκε πρώτη φορά στην Κίνα.

Σ. Κυριακίδου: Σημαντικές για την προστασία των φθινοπωρινών και χειμερινών κυμάτων, οι θετικές γνωμοδοτήσεις του ΕΜΑ για τα πρώτα προσαρμοσμένα εμβόλια κατά του κορονοϊού

«Οι σημερινές θετικές γνωμοδοτήσεις του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων σχετικά με τα δύο πρώτα προσαρμοσμένα σε παραλλαγή εμβόλια mRNA, από την BioNTech-Pfizer και τη Moderna, είναι σημαντικές για την προστασία των Ευρωπαίων από τον πιθανό κίνδυνο φθινοπωρινών και χειμερινών κυμάτων λοιμώξεων», τονίζει η Επίτροπος Υγείας και Ασφάλειας Τροφίμων Στέλλα Κυριακίδου προσθέτοντας ότι«πρέπει να είμαστε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε έναν άλλο χειμώνα με την COVID-19».

«Θα προχωρήσουμε τώρα σε ταχεία έγκριση αυτών των εμβολίων για να διασφαλίσουμε ότι θα μπορούν να κυκλοφορήσουν γρήγορα σε ολόκληρη την ΕΕ» συμπληρώνει

Η Επίτροπος υπογραμμίζει ότι «οι προσαρμοσμένες εκδόσεις αυτών των εμβολίων πρόκειται να χρησιμοποιηθούν ως αναμνηστικές δόσεις που στοχεύουν τον αρχικό ιό και την υποπαραλλαγή Omicron BA.1. Έχουν αναπτυχθεί για να προσφέρουν αυξημένη, ευρύτερη προστασία από τρέχουσες και μελλοντικές παραλλαγές» και αναφέρει ότι «με την επιφύλαξη της επιστημονικής αξιολόγησης του EMA, αναμένουμε επίσης γνωμοδότηση για τα προσαρμοσμένα εμβόλια Omicron BA.4 και BA.5 τις επόμενες εβδομάδες ως μέρος της προσέγγισης του διευρυμένου χαρτοφυλακίου εμβολίων που χαρακτηρίζει τη δουλειά μας από την αρχή».

«Με την Αρχή Ετοιμότητας και Αντιμετώπισης Καταστάσεων Έκτακτης Υγειονομικής Ανάγκης (HERA) ενεργήσαμε γρήγορα την περασμένη άνοιξη ήδη για να διασφαλίσουμε ότι οι συμβάσεις τροποποιήθηκαν έτσι ώστε όλα τα κράτη μέλη να έχουν πρόσβαση σε προσαρμοσμένα εμβόλια στις ποσότητες που απαιτούνται το φθινόπωρο και το χειμώνα για την προστασία των πολιτών. Αυτή είναι η ευρωπαϊκή συνεργασία και αλληλεγγύη στη δράση, η βασική αρχή της στρατηγικής της ΕΕ για τα εμβόλια», σημειώνει η Στέλλα Κυριακίδου.

Επιπροσθέτως, καλεί «τα κράτη μέλη να σχεδιάσουν και να ξεκινήσουν τις εκστρατείες εμβολιασμού τους, συμπεριλαμβανομένων των προσαρμοσμένων εμβολίων.

«Για να υποστηρίξει τις προσπάθειες των κρατών μελών, η Επιτροπή θα παρουσιάσει σύντομα δράσεις για στρατηγικές εμβολιασμού κατά της COVID-19 και θα καθορίσει μέτρα για να αποφευχθεί η έξαρση του κορονοϊού φέτος το φθινόπωρο και τον χειμώνα», τονίζει.

Τέλος, η κ. Κυριακίδου αναφέρει ότι «η πανδημία δεν έχει τελειώσει, αλλά η ταχεία ανάπτυξη και προσαρμογή των εμβολίων για την ανταπόκριση σε αυτόν τον ιό είναι μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες στη σύγχρονη ιστορία της ιατρικής: ας φροντίσουμε τώρα να προστατεύσουμε όσο το δυνατόν περισσότερους, για εμάς και τους αγαπημένους μας».

Πηγή: economico.gr

Η συμμετοχή των ασθενών στην Αξιολόγηση Τεχνολογιών Υγείας

Ο πρόσφατος νόμος ν.4931 (13/5/2022) για τις αλλαγές στον τομέα της υγείας «Γιατρός για όλους, ισότιμη και ποιοτική πρόσβαση στις υπηρεσίες του Εθνικού Οργανισμού Παροχής Υπηρεσιών Υγείας και στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας και άλλες επείγουσες διατάξεις» κάνει ένα σημαντικό και αξιόλογο πρώτο βήμα αναφορικά με την αναγνώριση των συλλόγων ασθενών ως συνομιλητές της Πολιτείας και τα αρμόδια όργανα λήψης αποφάσεων.

Συγκεκριμένα, ο νόμος αναφέρει πως οι ενώσεις ή οι σύλλογοι ασθενών μετέχουν με εκπρόσωπο ή εκπροσώπους τους στα αρμόδια όργανα της Πολιτείας, που είναι αρμόδια να λαμβάνουν αποφάσεις που αφορούν 1) στο σχεδιασμό των πολιτικών υγείας και στην αξιολόγηση των ακολουθούμενων πρακτικών 2) στην οργάνωση των αντίστοιχων φορέων, δημόσιων και ιδιωτικών, και 3) στα δικαιώματα των ασθενών.

Η εφαρμογή ενός τέτοιου νόμου στην πράξη είναι μια πολυδιάστατη άσκηση, την οποία οι σύλλογοι και η Πολιτεία καλούνται επιμελώς να σχεδιάσουν και να εκτελέσουν, ώστε να υπάρξουν ουσιαστικά και χειροπιαστά αποτελέσματα της συνεργασίας ασθενών και Πολιτείας, για μια πραγματικά ασθενοκεντρική πολιτική υγείας. Ένας από τους σημαντικότερους μηχανισμούς πολιτικής υγείας, όπου η εφαρμογή του νέου νόμου θα μπορούσε να είναι καρποφόρα, είναι και ο θεσμός της αξιολόγησης τεχνολογιών υγείας (ΑΤΥ). Η συμμετοχή των ασθενών δύναται να παίξει σημαντικό ρόλο στη βελτίωση των διαδικασιών αλλά και το παραχθέν έργο ενός τέτοιου θεσμού, έργο το οποίο να εξυπηρετεί συνάμα τα συμφέροντα της Πολιτείας αλλά και των ασθενών.

Σε πολλές χώρες με προηγμένες τακτικές και οργανισμούς ΑΤΥ, η συμμετοχή των ασθενών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων θεωρείται σημαντικό κομμάτι της διαδικασίας αξιολόγησης τεχνολογιών υγείας,καθώς ενισχύει τη διαφάνεια, τη νομιμότητα και τη δικαιοσύνη στη λήψη αποφάσεων. Η συμμετοχή των ασθενών ενισχύει, επίσης, την εμπιστοσύνη στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και, κυρίως, την αποδοχή των αποφάσεων που λαμβάνονται,καθιστώντας τον ασθενή, τον τελικό αποδέκτη τον αποφάσεων, συν-δημιουργό πολιτικών υγείας και συν-ομιλητή της Πολιτείας. Ένας ρόλος που αρμόζει στους ασθενείς λόγω της διττής τους υπόστασης: του φορολογουμένου πολίτη, αλλά κυρίως του πολίτη σε ανάγκη ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης. Επιπλέον, με τη συμμετοχή των ασθενών, ενισχύεται η συμμόρφωσή τους και η ικανοποίηση με τη θεραπεία, και ως επακόλουθο, υπάρχουν και καλύτερα θεραπευτικά αποτελέσματα. Τα οφέλη μιας τέτοιας διαδικασίας είναι, λοιπόν, πολυεπίπεδα.

Οι ασθενείς μπορούν να συνεισφέρουν την πολύτιμη γνώση και την εμπειρία που αποκτούν βιώνοντας τη συγκεκριμένη πάθηση, καθώς και τη γνώση των οφελών/κινδύνων διαφορετικών θεραπευτικών επιλογών που έχουν λάβει στη θεραπευτική πορεία τους. Επιπλέον, προσφέρουν ολοκληρωμένη εικόνα του αντίκτυπου της ασθένειας στους ιδίους, στις οικογένειές τους αλλά και ευρύτερα στις υπηρεσίες υγείας και στην αντίστοιχη κατανάλωση υγειονομικών πόρων. Μια τέτοια συμμετοχή διευκολύνει το έργο της επιτροπής ΑΤΥ καθώς αξιοποιούνται οι ασθενείς ως «πηγή δεδομένων», αλλά και αναβαθμίζεται η αποτελεσματικότητα των αποφάσεων, μιας και γίνονται πιο ασθενοκεντρικές.Ένας άλλος τρόπος συμμετοχής των ασθενών στην ΑΤΥ επιτυγχάνεται έμμεσα μέσω ποσοτικών δεδομένων που αντλούνται από τους ασθενείς στο πλαίσιο κλινικών και φαρμακο-οικονομικών μελετών.

Μια άλλη μορφή ποσοτικών δεδομένων αφορά στην άντληση και εφαρμογή των προτιμήσεων των ασθενών για θεραπευτικές επιλογές. Οι ποσοτικές προτιμήσεις δείχνουν τη σχετική επιθυμία ή αποδοχή από τους ασθενείς των κλινικών αποτελεσμάτων ή άλλων χαρακτηριστικών των θεραπευτικών επιλογών, καθώς και τις αντισταθμίσεις (trade-offs) που κάνουν οι ασθενείς μεταξύ οφελών και κινδύνων μιας θεραπείας. Επιπλέον, δύναται να γίνει αποτίμηση των προτιμήσεων για συγκεκριμένα χαρακτηριστικά θεραπείας σε χρηματικό ποσόν (monetary value).

Στο πλαίσιο της ΑΤΥ, οι ποσοτικές προτιμήσεις ασθενών συμβάλλουν στην κατανόηση των προτεραιοτήτων και αναγκών των ασθενών, ώστε οι αποφάσεις ΑΤΥ να γίνονται με γνώμονα τη βέλτιστη εξυπηρέτηση των ασθενών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η βαρύτητα που δίνει μια επιτροπή ΑΤΥ στα κλινικά αποτελέσματα, όπως για παράδειγμα η επιβίωση χωρίς εξέλιξη νόσου, σε σχέση με τη σχετιζόμενη με την υγεία ποιότητα ζωής των ασθενών (health related quality of life HRQoL). Μελέτη προτιμήσεων ασθενών με καρκίνο μαστού σε πέντε ευρωπαϊκές χώρες (Γαλλία, Ιρλανδία, Πολωνία, Ισπανία) έδειξε πως οι ασθενείς είναι πρόθυμοι να έχουν μικρότερη επιβίωση ελευθέρας νόσου (progression-free survival) ως αντιστάθμιση για καλύτερη ποιότητα ζωής. Συγκεκριμένα, οι ασθενείς είναι πρόθυμοι να πληρώσουν €6,896 για έναν χρόνο ελευθέρας εξέλιξης νόσου, εν αντιθέσει με €17,288 που είναι πρόθυμοι να πληρώσουν για ένα χρόνο τέλειας λειτουργικής ευεξίας (functional well-being) και €15,138 για ένα χρόνο χωρίς πόνο. Μια τέτοια μελέτη δείχνει πως οι προτιμήσεις ασθενών πρέπει να ληφθούν υπόψιν από τους κανονιστικούς και τους οργανισμούς ΑΤΥ, καθώς η οπτική των ασθενών μπορεί να διαφέρει από το τι θεωρείται «σωστό» από τους λήπτες αποφάσεων.

Ο νέος νόμος δίνει την κατάλληλη ευκαιρία στους ασθενείς να είναι συν-ομιλητές της Πολιτείας και συν-δημιουργοί αποφάσεων σε θέματα πολιτικών υγείας. Η ΑΤΥ αποτελεί το κατάλληλο όχημα για την πρώτη εφαρμογή της πραγματικής συμμετοχής ασθενών στις αποφάσεις για μια ασθενοκεντρική προσέγγιση και η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει πως υπάρχουν πολλοί τρόποι συμμετοχής ασθενών, οι οποίοι μπορούν να εφαρμοστούν για πραγματική πρόοδο στην πολιτική υγείας στην Ελλάδα.

Περισσότερα στο :

Hellenic Medical Review ,Eugena Stamuli: Η συμμετοχή των ασθενών στην Αξιολόγηση Τεχνολογιών Υγείας ,TOPICS: Οικονομικά της υγείας

Δεδομένα περίθαλψης ασθενών με καρκίνο του πνεύμονα από το 2014-2020, σε 12 Ευρωπαϊκές χώρες, συμπεριλαμβανόμενης και της Ελλάδος παρουσιάζονται σε μελέτη

Μια πρόσφατη μελέτη που διενεργήθηκε από το Σουηδικό Ινστιτούτο Οικονομικών της Υγείας και ανέλυσε δεδομένα περίθαλψης ασθενών με καρκίνο του πνεύμονα από το 2014-2020, σε 12 Ευρωπαϊκές χώρες παρουσιάστηκε πρόσφατα στο Συνέδριο της ΕΟΠΕ για την περίθαλψη των ασθενών με καρκίνο του πνεύμονα. Στη μελέτη με τίτλο «Με διάγνωση, αλλά χωρίς θεραπεία – Πώς θα βελτιωθεί η πρόσβαση των ασθενών σε προηγμένες θεραπείες για τον μη μικροκυτταρικό καρκίνο του πνεύμονα στην Ευρώπη», οι ερευνητές προσπάθησαν να διευκρινίσουν γιατί κάποιοι ασθενείς με τοπικά προχωρημένο/ μεταστατικό μη μικροκυτταρικό καρκίνο του πνεύμονα δεν παίρνουν θεραπεία μετά τη διάγνωση, καθώς και γιατί μεγάλο μέρος των ασθενών συνεχίζει να λαμβάνει χημειοθεραπεία.

Για να γίνει η σύγκριση των θεραπευτικών σχημάτων που επιλέγονται ανά χώρα, οι ερευνητές έθεσαν ως ορόσημο τις συστάσεις της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ογκολογίας (ESMO), σύμφωνα με τις οποίες το 75% των ασθενών συνιστάται να δέχονται θεραπεία με αντικαρκινικά φάρμακα.

H μελέτη έδειξε ότι την τελευταία δεκαετία, συντελέστηκε μια επανάσταση στις θεραπείες κατά του μη μικροκυτταρικού καρκίνου του πνεύμονα με στοχευμένες θεραπείες, όταν το προηγούμενο διάστημα οι περισσότεροι ασθενείς ακολουθούσαν την παλαιότερη χημειοθεραπευτική προσέγγιση.

To ΙΤΕ ιδρύει το Ελληνικό Δίκτυο Μοριακής Ογκολογίας για κλινικές μελέτες και ιατρική ακριβείας

Μια νέα Μονάδα δημιουργείται στο Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ) με σκοπό την ανάπτυξη διαγνωστικών μεθόδων στη γενετική και την προώθηση της ιατρικής ακριβείας στον τομέα της ογκολογίας: το Ελληνικό Δίκτυο Μοριακής Ογκολογίας (ΕΔΙΜΟ).

Το ΕΔΙΜΟ θα λειτουργήσει υπό την εποπτεία της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Καινοτομίας του Υπουργείου Ανάπτυξης και Επενδύσεων. Επιστημονικός υπεύθυνος του Δικτύου έχει οριστεί ο καθηγητής Κωνσταντίνος Στρατάκης, κλινικός γενετιστής γιατρός και διευθυντής ερευνών γενετικής και ιατρικής ακριβείας στο Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του ΙΤΕ, με 30ετή έρευνα στην ανίχνευση της γενετικής προδιάθεσης διαφόρων όγκων.

Ο ΕΔΙΜΟ θα είναι συνδεδεμένο με πανεπιστημιακά ιδρύματα και ερευνητικούς φορείς της Ελλάδας, συγκροτώντας ένα διαγνωστικό και ερευνητικό δίκτυο για ογκολογικούς ασθενείς, με στόχο:

1.Την παροχή διαγνωστικών υπηρεσιών και τη συμμετοχή ασθενών σε κλινικές μελέτες

2.Την ανάπτυξη νέων διαγνωστικών πρωτοκόλλων μοριακής βιολογίας για ευρεία κλινική εφαρμογή

3.Την υποβολή εισηγήσεων προς το Υπουργείο Υγείας αναφορικά με τους νέους βιοδείκτες οι οποίοι πρέπει να αναλύονται και με τις εξετάσεις που πρέπει να αποζημιώνονται

4.Τον εμπλουτισμό των δημόσιων βάσεων δεδομένων στην υγεία και την οργάνωση του εθνικού αποθετηρίου βιοδεδομένων.

Σχετικά με τη συγκρότηση του ΕΔΙΜΟ, ο Υφυπουργός Ανάπτυξης και Επενδύσεων, Δρ. Χρίστος Δήμας, δήλωσε: «Το ΙΤΕ αναλαμβάνει τον συντονισμό του Ελληνικού Δικτύου Μοριακής Ογκολογίας (ΕΔΙΜΟ), αξιοποιώντας το επιστημονικό δυναμικό και την τεχνογνωσία που διαθέτει όλη η χώρα, με στόχο την προώθηση της ιατρικής ακριβείας στον τομέα της ογκολογίας. Είμαι βέβαιος πως θα αποδοθούν εξαιρετικά ερευνητικά αποτελέσματα και υπηρεσίες. Καλή αρχή!».

Τη στήριξή του στο εγχείρημα εξέφρασε και ο Γενικός Γραμματέας Έρευνας και Καινοτομίας, καθ. Αθανάσιος Κυριαζής, ο οποίος ευχήθηκε ολόψυχα καλή επιτυχία.

Ο Πρόεδρος του ΙΤΕ και Καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, Νεκτάριος Ταβερναράκης, σημείωσε: «Το ΙΤΕ βρίσκεται από την αρχή στην πρώτη γραμμή των εμβληματικών πρωτοβουλιών εθνικής εμβέλειας στον τομέα της ιατρικής ακριβείας. Το Ίδρυμα και τα Ινστιτούτα του, υλοποιούν, αναπτύσσουν και συμμετέχουν σε μια σειρά από δράσεις, με άμεσο κοινωνικό όφελος, οι οποίες καλύπτουν το φάσμα ογκολογικών, καρδιαγγειακών, νευροεκφυλιστικών παθήσεων και του ιού SARS-CoV-2.

Είμαι βέβαιος πως το ΕΔΙΜΟ, υπηρετώντας τη βασική και εφαρμοσμένη έρευνα στον τομέα της μοριακής ογκολογίας, θα προσφέρει στους ερευνητές υψηλού επιπέδου ευκαιρίες και δυνατότητες συνεργασίας, σε ένα πεδίο όπου η έρευνα συναντά μία επιτακτική ανάγκη της κοινωνίας και της δημόσιας υγείας. Παράλληλα, θα συμβάλλει καθοριστικά στην αναβάθμιση της περίθαλψης ασθενών με καρκίνο και στην έγκαιρη εφαρμογή κατάλληλης πρόληψης».

Από την πλευρά του, ο καθ. Κωνσταντίνος Στρατάκης ανέφερε πως «είναι άμεση ανάγκη η Ελλάδα να προχωρήσει στον σχεδιασμό υπηρεσιών ιατρικής ακριβείας οι οποίες υπηρετούν τους πολίτες και τις ανάγκες του συστήματος υγείας αλλά και να θέσει τις βάσεις για έρευνα στον χώρο αυτό», συμπληρώνοντας πως θεωρεί «μεγάλη τιμή την επικείμενη συνεργασία με τους εκπροσώπους των ασθενών, της κλινικής ιατρικής και της ερευνητικής και ακαδημαϊκής κοινότητας για την προώθηση της ιατρικής ακριβείας στη χώρα, σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα».

Περισσότερα :

To ΙΤΕ ιδρύει το Ελληνικό Δίκτυο Μοριακής Ογκολογίας για κλινικές μελέτες και ιατρική ακριβείας

Η επίπτωση της καθυστερημένης χειρουργικής θεραπείας στον καρκίνο του δέρματος στην εποχή της COVID-19

Η πανδημία λόγω της ασθένειας COVID-19 (Coronavirus disease-19) έχει επηρεάσει όλους τους τομείς της ζωής, παγκοσμίως.Η εφαρμογή της γενικευμένης απαγόρευσης κυκλοφορίας (lockdown) στην Ελλάδα και την υπόλοιπη Ευρώπη στις 11 μαρτίου 2020 είχε στόχο τον περιορισμό της εξάπλωσης της νόσου αλλά και την υποστήριξη των συστημάτων υγείας, με τη διακοπή, μεταξύ άλλων, των προγραμματισμένων χειρουργείων και την περιορισμένη πρόσβαση στα εξωτερικά ιατρεία. Δεδομένου ότι η πανδημία δεν έχει αντιμετωπιστεί, είναι κρίσιμο να εκτιμηθεί ο αντίκτυπος του lockdown στη διαχείριση των ογκολογικών περιστατικών και στην προκειμένη περίπτωση ασθενών με καρκίνο του δέρματος

Η συγκεκριμένη συγκριτική κλινική μελέτη πραγματοποιήθηκε στην κλινική Πλαστικής Χειρουργικής του Πανεπιστημιακού νοσοκομείου Ιωαννίνων,το οποίο είναι το μοναδικό τριτοβάθμιο νοσοκομείο της περιοχής και ένα από τα δεκατρία νοσοκομεία αναφοράς COVID-19 στην Ελλάδα.

Στη μελέτη συμπεριλήφθηκαν ασθενείς με 3 καρκίνο του δέρματος, είτε μη μελανωτικό
(NMSC, συγκεκριμένα βασικοκυτταρικό καρ-αποκατάστασης* κίνωμα-BCC ή ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα-SCC) είτε μελάνωμα (MM), που χειρουργήθηκαν σε περίοδο 4 μηνών, μεταξύ του τέλους του lockdown και πριν από τους περιορισμούς στο νοσοκομείο λόγω του δεύτερου κύματος (20/5/20 έως 20/9/20).Αασθενείς με άλλους τύπους καρκίνου του δέρματος, προκαρκινικούς και μη καρκινικούς όγκους του δέρματος αποκλείστηκαν από τη μελέτη.

Η ομάδα του 2020 συγκρίθηκε με την ομάδα ασθενών που χειρουργήθηκε την ίδια περίοδο το 2019 (ομάδα ελέγχου). για τη συλλογή των δημογραφικών, κλινικών και χειρουργικών παραμέτρων του πληθυσμού της μελέτης χρησιμοποιήθηκε η κλινική βάση δεδομένων και τα παθολογοανατομικά πορίσματα. αναλύθηκε ο αριθμός και οι τύποι των καρκίνων του δέρματος που αφαιρέθηκαν, τα χαρακτηριστικά κάθε τύπου, οι μέθοδοι αποκατάστασης που χρησιμοποιήθηκαν και το ποσοστό πλήρους εκτομής που επιτεύχθηκε.

Η μελέτη ανέλυσε δεδομένα από 283 περιπτώσεις, 158 το 2020 και 125 το 2019 (αύξηση 26,4%). Δεν υπήρχαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των ομάδων όσον αφορά την ηλικία και το φύλο για το NMSC. Μεγαλύτερος αριθμός γυναικών χειρουργήθηκε το 2020 (p<0,05). Αν και δεν ανέκυψαν στατιστικώς σημαντικές διαφορές για τα NMSC, BCC, SCC στις διάφορες κλινικές παραμέτρους, ο τύπος αποκατάστασης που απαιτήθηκε για τα NMSC το 2020 ήταν διαφορετικός, απαιτώντας είτε μόσχευμα δέρματος είτε κρημνό (p=0,006).

Ο καρκίνος του δέρματος αποτελεί το συχνότερο τύπο καρκίνο που προσβάλλει τον άνθρωπο. Τα ευρήματα της μελέτης κατέδειξαν την αυξημένη ανάγκη χειρουργικής αντιμετώπισης ασθενών με καρκίνο του δέρματος μετά τον τερματισμό του lockdown. Η αναβολή της παροχής ιατρικής φροντίδας κατά 2 μήνες οδήγησε σε διπλασιασμό του αριθμού των περιστατικών SCC που χειρουργήθηκαν σε διάστημα 4 μηνών. Εαν και δεν αναδείχτηκε στατιστικώς σημαντική επιδείνωση στα χαρακτηριστικά των NMSC, διαπι- στώθηκε η συχνότερη ανάγκη εφαρμογής πιο πολύπλοκων μεθόδων αποκατάστασης του ελλείμματος. Όσον αφορά το μελάνωμα, η δίμηνη καθυστέρηση δεν φάνηκε να οδηγεί σε πιο προχωρημένα μελανώματα ή τύπο επέμβασης, γεγονός που επιβεβαιώνει την προτεινόμενη διαχείριση του μελανώματος κατά την πανδημία.

Λαμβάνοντας υπόψη τα αλλεπάλληλα κύματα COVID-19 κρίνεται απαραίτητη η προσαρμογή των συστημάτων υγείας ώστε να διασφαλίζεται η σωστή και έγκαιρη διαχείριση των ασθενών με καρκίνο του δέρματος. Η τακτική ογκολογική παρακολούθηση μέσω τηλεϊατρικής και εικονικών επισκέψεων θα μπορούσε να εφαρμοστεί για ασθενείς με υψηλότερο κίνδυνο μόλυνσης από SARS-CoV-2 και ανάπτυξης καρκίνου του δέρματος, ώστε ο κίνδυνος μετάδοσης της νόσου να μειωθεί, ενθαρρύνοντας ταυτόχρονα τον τακτικό έλεγχο για την πρώιμη ανίχνευση του καρκίνου του δέρματος.

Η πανδημία έχει αλλάξει βαθιά την καθημερινή πρακτική του χειρουργού, που καλείται να προσφέρει τη βέλτιστη φροντίδα στους ασθενείς με καρκίνο, αποτρέποντας παράλληλα την περαιτέρω εξάπλωση της COVID-19. Τα αποτελέσματα της μελέτης επιβεβαιώνουν τις υπάρχουσες οδηγίες, αλλά εγείρουν ανησυχίες σχετικά με τη σωστή διαχείριση του SCC και τις μεθόδους αποκατάστασης που απαιτούνται για το NMSC.

Λαμβάνοντας υπόψη τα αλλεπάλληλα κύματα της πανδημίας, η πίεση στο σύστημα υγείας θα συνεχίσει να αυξάνεται. ώς εκ τούτου, τα νοσοκομεία θα πρέπει να αναδιαρθρωθούν για να αντιμετωπίζουν εγκαίρως και άλλα νοσήματα πέραν της COVID-19, όπου συγκαταλέγεται και ο καρκίνος του δέρματος, διασφαλίζοντας παράλληλα επαρκείς πόρους για τη διαχείριση των ασθενών με COVID-19 και την ασφάλεια των ασθενών.

Συγκριτική μελέτη
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΕΡΕΤΗΣ, M.D., M.SC., PH.D., ΕΛΕΝΗ ΜΠΟΠΤΣΗ, ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΟΠΤΣΗ, M.D., ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΛΥΚΟΥΔΗΣ, M.D., PH.D
Κλινική Πλαστικής Χειρουργικής, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

The impact of treatment delay on skin cancer in COVID-19 era: a case-control study
Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό: World Journal of Surgical Oncology volume 19, Article number: 350 (2021) doi:10.1186/s12957-021-02468-z

Η χειρουργική αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού μειώνεται με την πάροδο του χρόνου

Σύμφωνα με τον Αντώνη Χαρλαύτη, Διευθυντή Τμήματος Χειρουργικής Μαστού Β’ στο Ογκολογικό Νοσοκομείο «Άγιος Σάββας» σε συνέντευξη που παραχώρησε στο Hellenic Medical Review, παρατηρείται αύξηση των περιστατικών καρκίνου του μαστού ανά έτος με μικρή μείωση του μέσου χρόνου ηλικίας εμφάνισης, Ωστόσο, προσθέτει ότι επίσης καταγράφεται στη χώρα μας μια σαφής παράταση της επιβίωσης των γυναικών, είτε λόγω πρώιμης-έγκαιρης διάγνωσης και συνεπώς αντιμετώπισης, είτε λόγω αποτελεσματικότερων θεραπευτικών προσεγγίσεων.

Τα τελευταία χρόνια έχουμε μικρή αύξηση των ποσοστών εμφάνισης καρκίνου μαστού, περίπου 0.4% ανά έτος. Από την άλλη πλευρά, η θνητότητα από καρκίνο μαστού έχει μειωθεί κατά 40% από το 1989 μέχρι το 2020 

“Υπολογίζονται 7.000-8.000 νέα περιστατικά ανά έτος. Δυστυχώς στην Ελλάδα δεν υπάρχει Εθνικό Αρχείο Νεοπλασιών για να έχουμε ακριβή στοιχεία των νέων περιστατικών γυναικών με καρκίνο του μαστού. Μια εκτίμηση μπορεί να γίνει για αύξηση των περιστατικών ανά έτος με μικρή μείωση του μέσου χρόνου ηλικίας εμφάνισης, καθώς και μια σαφής παράταση της επιβίωσης των γυναικών, είτε λόγω πρώιμης-έγκαιρης διάγνωσης και συνεπώς αντιμετώπισης, είτε λόγω αποτελεσματικότερων θεραπευτικών προσεγγίσεων.

Γίνεται μια προσπάθεια καταγραφής των περιστατικών και της έκβασης αυτών μετά τη θεραπευτική αντιμετώπιση σε εθνικό επίπεδο, καθώς και μια προσπάθεια συντονισμένης και συγκεκριμένης (κοινής) αντιμετώπισης, ανάλογα με τα ατομικά δεδομένα των πασχουσών. Η συνεργασία επιστημονικών συλλόγων και κρατικού φορέα μπορεί να συντελέσει σε αυτό”.

Οι σημαντικότερες επιστημονικές ανακοινώσεις στη θεραπεία του καρκίνου του μαστού τον τελευταίο χρόνο

“Μικρά βήματα μπροστά επιτυγχάνονται κάθε χρόνο στη θεραπευτική αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού. Αρχίζοντας από την τοπική αντιμετώπιση της νόσου, διαπιστώνεται ότι με την πάροδο των ετών η χειρουργική αντιμετώπιση μειώνεται σε έκταση, είτε στον μαστό είτε στη μασχάλη. Γνωρίζοντας ότι η νόσος θεωρείται συστηματική τα εκτεταμένα ριζικά χειρουργεία δεν προσφέρουν κάποιο όφελος στη γυναίκα σε επιβίωση ή σε υποτροπή της νόσου. Με την εφαρμογή δε προ-εγχειρητικών θεραπειών, η μετατροπή ενός χειρουργείου από πιθανά ολικό σε μερικό είναι συχνότατη”.

“Επίσης, γνωρίζοντας ότι ο λεμφαδενικός καθαρισμός της μασχάλης δεν αλλάζει την επιβίωση, η εφαρμογή της διερεύνησης της μασχάλης με τη μέθοδο του φρουρού λεμφαδένα ακολουθείται στην πλειονότητα των περιστατικών. Η προεγχειρητική χημειοθεραπεία σε επιλεγμένα περιστατικά εφαρμόζεται όλο και περισσότερο, προσφέροντας όφελος στη γυναίκα από τη διατήρηση του μαστού της έως και αποφυγή εκτεταμένου χειρουργείου στη μασχάλη. Η σήμανση της πρωτοπαθούς εστίας ή και του διηθημένου μασχαλιαίου λεμφαδένα έχει οδηγήσει σε ελαχιστοποίηση της επεμβατικής πράξης, δηλαδή σε βελτίωση της ποιότητας ζωής της γυναίκας. Η εφαρμογή ακτινοθεραπείας θεωρείται εφάμιλλο θεραπευτικό βήμα με λιγότερες παρενέργειες”.

“Η διαπίστωση της γενετικής υπογραφής του όγκου με μεθόδους όπως Oncotype, Mammaprint κ.ά., έχει οδηγήσει σε μείωση των θεραπειών, ακόμα και σε γυναίκες με θετικό λεμφαδένα στη μασχάλη. Εξετάζοντας το γενετικό προφίλ του όγκου σε οποιοδήποτε στάδιο παίρνονται θεραπευτικές αποφάσεις προς όφελος των πασχουσών γυναικών. Η ιατρική ακριβείας που οδηγεί σε εξατομικευμένη θεραπεία καταλαμβάνει όλο και περισσότερο χώρο. Η υγρή βιοψία, μέσω ανίχνευσης στο αίμα κυκλοφορούντος DNA του όγκου (circulating tumor DNA, ctDNA), μπορεί να αναδείξει τη «μοριακή υποτροπή» της νόσου νωρίτερα από το απεικονιστικό εύρημα και να χορηγηθεί εγκαίρως θεραπεία”.

“Το γενετικό προφίλ του όγκου (γενετικό αποτύπωμα, γενετική υπογραφή), έχει σημασία τόσο στην πρόγνωση όσο και στην επιλογή της θεραπείας. Η ύπαρξη γενετικών μεταλλάξεων υπολογίζεται πλέον στη θεραπευτική αντιμετώπιση, όχι μόνο σε προφυλακτικά χειρουργεία, αλλά και στην επιλογή ορισμένων φαρμάκων. Ο συνδυασμός των ακαδημαϊκών μελετών με τις εμπορικές μελέτες συμβάλλει στην πρόοδο της ιατρικής στην αντιμετώπιση της νόσου”.

Ο ρόλος της πανδημίας στην επιδημιολογική εικόνα στη χώρα μας

“Σίγουρα κατά την περίοδο της πανδημίας και κυρίως κατά την αρχική φάση και προ της έναρξης των εμβολίων, οι γυναίκες καθυστέρησαν χρονικά τον προληπτικό τακτικό τους έλεγχο, φοβούμενες πιθανή νόσηση λόγω της προσέλευσής τους σε διαγνωστικά κέντρα ή σε εξωτερικά ιατρεία νοσοκομείων. Ως αποτέλεσμα έχουμε την καθυστέρηση της διάγνωσης σε πιο πρώιμο στάδιο, με ό,τι και αν σημαίνει αυτό στην εξέλιξη της νόσου”.

“Παρουσιάστηκαν γυναίκες οι οποίες ενώ είχαν κλινικό εύρημα δεν προσήλθαν για διερεύνηση εγκαίρως, με τον ίδιο φόβο επαφών-νόσησης. Ακόμη νοσήσασες γυναίκες καθυστέρησαν τον τακτικό έλεγχό τους, με συνέπεια τη μη έγκαιρη αποκάλυψη της υποτροπής της νόσου των. Υπάρχουν διεθνείς μελέτες σε εξέλιξη, τα πρώιμα αποτελέσματα των οποίων δείχνουν μια επιβάρυνση της πρόγνωσης της νόσου, με μια τάση αύξησης των θεραπειών, καθώς και επιπτώσεις στην τελική έκβαση”.

Οι αλλαγές στην κατηγοριοποίηση της ασθένειας 

“Το παλαιό σύστημα Τ-Ν-Μ (Όγκος-Λεμφαδένες-Μεταστάσεις) σταδιακά τα τελευταία χρόνια παύει να αξιολογείται. Είναι σύστημα κατηγοριοποίησης της ασθένειας για τη γενική κατάταξη σταδίου της νόσου που χρησιμοποιήθηκε τα τελευταία πολλά χρόνια, όχι μόνο για τον καρκίνο του μαστού, αλλά και για τους υπόλοιπους συμπαγείς όγκους του σώματος. Με τη λεπτομερέστερη μελέτη των βιολογικών δεδομένων του καρκίνου του μαστού, παίρνονται οι καταλληλότερες αποφάσεις για την αλληλουχία των θεραπευτικών παρεμβάσεων”.

‘Με μια λήψη προεγχειρητικά ιστού μέσω διαδερμικής βιοψίας, αξιολογούνται λεπτομέρειες, όπως η ορμονοεξάρτηση του όγκου (ER,PR), η έκφραση μιας πρωτεΐνης (HER), ο ρυθμός πολλαπλασιασμού των καρκινοκυττάρων (Ki67), που σε συνάρτηση με τα κλινικά απεικονιστικά δεδομένα θα καθορίσουν τη θεραπεία (αν θα προηγηθεί το χειρουργείο, χημειοθεραπεία, ανοσοθεραπεία, στοχευμένη θεραπεία και ακτινοθεραπεία), καθώς και γενετικά δεδομένα της γυναίκας (μεταλλάξεις BRCA1 και BRCA2), αλλά και το γενετικό αποτύπωμα του όγκου”.

Η σημασία της γενετικής προδιάθεσης στον καρκίνο του μαστού και η αξία του γονιδιακού τεστ

“Η πλειονότητα των νοσημάτων έχει γενετικό υπόστρωμα. Ιδιαίτερα στον καρκίνο του μαστού εδώ και δεκαετίες έχουν ενοχοποιηθεί δύο ογκοκατασταλτικά γονίδια, το BRCA1 και το BRCA2. Συνήθως συναντώνται αυτά σε οικογένειες με πάσχουσες περισσότερες των δύο, καθώς και σε συνδυασμό με κακοήθειες άλλων οργάνων, όπως των ωοθηκών και του παγκρέατος. Έχουν ταυτοποιηθεί συγκεκριμένες μεταλλάξεις των γονιδίων αυτών που εκφράζουν κλινικά την αυξημένη πιθανότητα νόσησης της γυναίκας, οπότε με τη διαπίστωσή τους προτείνονται προληπτικά διαγνωστικά ή επεμβατικά μέτρα για την αύξηση της επιβίωσής της”.

“Παράλληλα, στα γενετικά τεστ ελέγχονται και άλλα γονίδια (CDH1, CHECK2, PALB2, RAD51C, BRIP1, ATM), συγκεντρώνοντας δεδομένα για μελέτες και αξιοποίησή τους στο μέλλον. Υπάρχει μια δυσκολία συσχέτισης συγκεκριμένων μεταλλάξεων και της κλινικής τους σημασίας. Κατευθυντήριες οδηγίες για γενετικό έλεγχο δόθηκαν για όλες τις πάσχουσες γυναίκες μικρής ηλικίας, ανεξαρτήτως ιστορικού, για γυναίκες με έντονο οικογενειακό ιστορικό, είτε καρκίνου μαστού είτε άλλων, όπως προαναφέρθηκε”.

“Η σημασία του γενετικού ελέγχου σε συγγενείς πασχουσών γυναικών γίνεται όλο και πιο αξιολογήσιμη. Κόρες με μητέρες που νόσησαν σε μικρή ηλικία, προεμμηνοπαυσικές γυναίκες, στενές συγγενείς αυτών, γυναίκες με έντονο οικογενειακό ιστορικό, δύνανται να υποβληθούν σε γονιδιακό έλεγχο και ανάλογα με το αποτέλεσμα να αποφασίσουν”.

“Η αξιολόγηση των γενετικών αποτελεσμάτων πρέπει να γίνεται από εξειδικευμένες ομάδες γενετικής συμβουλής, ίσως και πριν την εξέταση, για την πληρέστερη ενημέρωση. Το να προτείνεις σε μια νέα γυναίκα αμφοτερόπλευρο προφυλακτική μαστεκτομή (δηλαδή ακρωτηριασμό),δεν είναι το ευκολότερο πράγμα, ειδικά εάν δεν την έχεις ενημερώσει για τους κινδύνους νόσησης, το όφελος από την πράξη σε αντιδιαστολή με την σωματική και ψυχολογική ταλαιπωρία”.

Ο ρόλος της ανοσοθεραπείας και των στοχευμένων θεραπειών

“Τα φάρμακα στοχευμένης θεραπείας δρουν κατά πρωτεϊνών-στόχων των καρκινοκυττάρων, αναστέλλοντας την ανάπτυξη, τη διασπορά και τον χρόνο ζωής τους. Οδηγούν στην καταστροφή των καρκινοκυττάρων ή επιβραδύνουν την ανάπτυξή τους. Έχουν συνήθως διαφορετικές παρενέργειες από τη χημειοθεραπεία και μπορούν να δοθούν ενδοφλεβίως υποδορίως ή από του στόματος. Μερικά από αυτά μπορούν να θεωρηθούν και ως ανοσοθεραπεία, γιατί διεγείρουν το ανοσοποιητικό σύστημα”.

“Επιχειρώντας μια κατηγοριοποίηση της στοχευμένης θεραπείας για τον καρκίνο του μαστού, έχουμε τα εξής φάρμακα:

1. Για HER2 θετικούς (trastuzumab, pertuzumab κ.ά.)

2. Για θετικούς ορμονικούς υποδοχείς (CDK 4/6 inhibitors)

3. Για μεταλλάξεις BRCA1/2 (PARP inhibitors)

4. Για τριπλά αρνητικό καρκίνο (συνδυασμός).

“Η εφαρμογή των στοχευμένων θεραπειών ή και της ανοσοθεραπείας, μόνη ή σε συνδυασμό με ανοσοθεραπεία και ορμονοθεραπεία, έχει βελτιώσει σημαντικά τους στόχους των μελετών όσον αφορά τα πρωτεύοντα και δευτερεύοντα καταληκτικά σημεία, όπως το PFS ή και την επιβίωση”.

“Το μεγάλο πρόβλημα της χορηγήσεων αυτών των θεραπειών είναι οι παρενέργειες, που οδηγούν και στη διακοπή της θεραπείας μερικές φορές.

Τα κριτήρια για μια χειρουργική επέμβαση στον καρκίνο του μαστού

“Εφόσον επιλεγεί να προηγηθεί η χειρουργική επέμβαση, οι επιλογές που υπάρχουν είναι δύο: είτε μερική είτε ολική μαστεκτομή. Από τα κύρια κριτήρια επιλογής είναι το μέγεθος του όγκου προς το μέγεθος του μαστού. Ένας όγκος 3 εκ. σημαίνει ότι πρέπει να γίνει ολική αφαίρεση του οργάνου σε μια γυναίκα με μικρούς μαστούς, ενώ μερική αφαίρεση σε άλλη με μεγάλο μέγεθος μαστού. Μερικές φορές λαμβάνεται υπόψη και η απόσταση από τη θηλή: όταν γειτνιάζει ή σχεδόν εφάπτεται της θηλής, προτείνεται ολική αφαίρεση”.

“Η πολυεστιακότητα ή πολυκεντρικότητα της νόσου είναι ένδειξη για ολική μαστεκτομή, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις η ευρεία εκτομή ολίγων εστιών είναι ογκολογικά πλέον αποδεκτή. Στόχος είναι το κοσμητικό αποτέλεσμα να είναι αποδεκτό από τη γυναίκα, υπολογίζοντας και την αισθητική επιβάρυνση που υπάρχει από την εφαρμογή ακτινοθεραπείας μετεγχειρητικά”.

“Υπολογίζοντας πάντα και το έντονο οικογενειακό ιστορικό, όταν υπάρχει, καθώς και τη γενετική προδιάθεση, μέσω γονιδιακού ελέγχου, η επέμβαση μπορεί να είναι ριζική και αμφοτερόπλευρη, γιατί η πιθανότητα επανεμφάνισης είναι αυξημένη και στον υγιή μαστό.

Οι κύριες αντενδείξεις για συντηρητική χειρουργική επέμβαση

“Υπάρχουν απόλυτες και σχετικές αντενδείξεις.

Απόλυτες: α) Πρώτο τρίμηνο κυήσεως (αδύνατη η ακτινοθεραπεία), β) πολυκεντρική νόσος, γ) διάχυτες ύποπτες μικροαποτιτανώσεις που υποδηλώνουν εκτεταμένο DCIS, δ) φλεγμονώδης καρκίνος μαστού, ε) όταν η εκτομή πρέπει να έχει υγιή και ασφαλή ογκολογικά όρια με το αισθητικό αποτέλεσμα να είναι απογοητευτικό, στ) γενετική προϋπόθεση αυξημένου κινδύνου υποτροπής ή επανεμφάνισης της νόσου στον άλλο μαστό (μεταλλάξεις σε γονίδια BRCA1, BRCA2, ATM κ.ά.).

Σχετικές αντενδείξεις: α) Προηγηθείσα ακτινοθεραπεία στην περιοχή του θωρακικού τοιχώματος και του μαστού, β) ενεργή αυτοάνοσος νόσος όπου συμμετέχει και το δέρμα (σκληρόδερμα, ερ. λύκος κ.ά.), γ) μεγάλο μέγεθος του όγκου σε σχέση με το μέγεθος του μαστού.

Τεχνικές ογκοπλαστικής ή και εφαρμογή προεγχειρητικής χημειοθεραπείας μπορεί να μετατρέψουν την αρχική απόφαση από ριζική επέμβαση σε συντηρητική, διατηρώντας τον μαστό”.

Σχετικά με την αποκατάσταση μαστού 

“Επιθυμία κάθε γυναίκας είναι η ποιότητα ζωής. Η αποκατάσταση του μαστού μετά από μαστεκτομή εκτελείται από εξειδικευμένη ομάδα γιατρών, κυρίως με ειδικότητα πλαστικής χειρουργικής στην Ελλάδα. Μπορεί να είναι άμεση, δηλαδή κατά το πρώτο χειρουργείο μετά την αρχική ογκολογική επέμβαση ή και σε δεύτερο χρόνο, μετά τις επικουρικές προτεινόμενες θεραπείες”.

“Υπάρχουν πολλές τεχνικές αποκατάστασης που εξαρτώνται κυρίως από τη βιολογική κατάσταση της γυναίκας, το προσδόκιμο επιβίωσης και από τη συναπόφαση για το είδος μεταξύ της γυναίκας και του θεράποντος ιατρού. Ανάλογα με την τεχνική, δηλαδή εάν θα χρησιμοποιηθούν διατατήρες ιστών ή κατευθείαν μόνιμα ενθέματα ή ακόμη και αυτόλογος ιστός, διαρκεί και η χειρουργική επέμβαση”.

“Πολύωρες επεμβάσεις μπορεί να έχουν και αυξημένο κίνδυνο επιπλοκών και παρενεργειών. Η γενική αναισθησία, οι μεταγγίσεις αίματος θεωρούνται και παράγοντας ανοσοκαταστολής για τις ασθενείς. Πρέπει ο θεράποντας ιατρός να ενημερώσει λεπτομερώς τη γυναίκα για τις τεχνικές, ώστε να συναποφασίσει υπολογίζοντας και τους κινδύνους. Κοσμητικά πιο αποδεκτό αποτέλεσμα προκύπτει στις γυναίκες που ο μαστός τους αποκαθίσταται σε δεύτερο χρόνο (αποτέλεσμα μελετών)”.

Αντώνης Χαρλαύτης: «Με την πάροδο των ετών η χειρουργική αντιμετώπιση του καρκίνου μαστού μειώνεται σε έκταση» – Hellenic Medical Review